Moderator.az vaxtilə mövcud olmuş Laçın alayının komandiri, polkovnik Arif Paşanın 14-15 may 1992-ci il hadisələriylə bağlı "Hürriyyət" qəzetinə verdiyi müsahibənin ikinci hissəsini təqdim edir:
Əvvəli bu linkdə: //moderator.az/index.php?xeber=78007
-Ümumiyyətlə, müdafiə nazirinin
və nazirliyin Laçının müdafiəsi ilə bağlı gördüyü, yaxud obyektiv və ya
subyektiv səbəblərdən görə bilmədiyi nüansları qeyd edə bilərsinizmi?
-Ataların
yaxşı bir sözü var, deyir ki, igidi öldür, amma haqqını yemə. Həmin dövrlərdə
nazirliyin imkanları daxilində ora göndərdiyi çox köməkliklər var idi və mən
tam məsuliyyətimlə deyirəm ki, çox böyük köməklik edilirdi. Yəni o bölgədə
döyüşən qüvvələrin silah-sursatla təhcizatı, əlavə canlı qüvvələrin göndərilməsi,
ixtisaslı zabit kadrlarının yerləşdirilməsi, va sair kimi məsələlər kifayət edəcək
qədər idi. Nazirliyin əməliyyat idarəsi var və təbii ki, bu işlərin təşkili də əsasən
bu idarənin üzərinə düşür. Nazirliyin əməliyyat idarəsinin zabitləri və rəhbərləri
də orada idi. Təsəvvür edin ki, həmin idarənin 21 nəfər zabiti var idi bölgədə
və onların da on doqquzu akademiya qurtaran zabitlər idi. Yəni nazirlik
imkanları daxilində mümkün olan hər şeyi eləmişdi. Əgər məsələ belə qoyulsa ki,
orda olan canlı qüvvə və əldə olan silah-sursat, texnika o ərazini qorumağa bəs
eləmirdi, o zaman Müdafiə Nazirliyinin və onun rəhbərliyinin məsuliyyət məsələsini
gündəmə gətirmək, ortaya qoymaq olar. Amma həmin ərazidə olan canlı qüvvənin,
silah-sursatın və hərbi texnikanın imkanları o ərazini qorumağa yetirdisə, onda
məsuliyyət məsələsi yerində həmin qüvvələri səmərəli istifadə etməklə, ərazilərin
müdafiəsini təşkil etməyə borclu olan hərbi komandanlığın üzərinə düşməlidir.
-Yəni Laçını orda olan hərbi
gücün hesabına müdafiə etmək mümkün idi?
-Tam məsuliyyətimlə
deyirəm ki, bəli, bu mümkün idi, əgər ordakı hərbi güc səmərəli və taktiki
baxımdan düzgün istifadə olunsaydı. Təəssüflər olsun ki, o dövlərdə təyinat
yanlış idi, çünki ərazini tanımayan, Azərbaycan dilini və mentalitetini bilməyən
bir adamın oraya komandir kimi göndərilməsi, ərazidə olan hərbi qüvvələr
arasında kifayət qədər ciddi narazılıqlar yaratmışdı. Təsəvvür edin ki, adamlar
1988-89-cu illərdən başlayaraq illərlə döyüşüblər və o müddətdə bunların birgə
düyüşlərdən keçərək gəldikləri, tanıdıqları insanlar, güvəndikləri komandirlər
var idi. Belə bir şəraitdə qəfildən bir adam gəlir və öz iradəsini, hikkəsini
ortalığa qoyur. O adam ki, onu ordakı insanlar heç tanımırlar. Təbiidir ki, o
zamankı vəziyyətdə və o vaxtın şərtlərində bu qəbul olunası bir hal da deyildi.
Məsələn, tutaq ki, mən və bir sıra başqa adamlar, bir zabit olaraq bunu dərk
edirdik, amma orda elə adamlar, elə qüvvələr var idi ki, bununla hesablaşmaq,
bunu qəbul etmək istəmirdilər və sonadək də etmədilər. O zaman şəxsən mənim də
tabe olmaq istəmədiyim barəsində deyilmişdi, ancaq mən hər zaman belə
düşünürdüm ki, əmrlərə sözsüz tabe olmaq lazımdlr və tabe olmağı bacarmayan
biri, tabe etdirmək haqqına da sahib deyil. Ayrıca da, mən o adama, o
torpaqların adətlərinə uyğun şəkildə qonaqpərvərlik göstərməyə çalışırdım.
Amma, təəssüflər olsun ki, o özünün hərbi və siyasi məğlubiyyətlərini, həm də
bizim münasibətlərimiz kontekstində pərdələməyə çalışır.
-Söhbət Elbrus Orucovdanmı gedir
?
-Əlbəttə,
sizə bir faktı da deyim ki, 1992-ci il, aprel ayının 30-da biz Elbrusla
görüşdük. Təsəvvür edin ki, bir neçə gündür ora gələn adam Şuşadan Xankəndinə
hücum hazırlandığını bildirdi. Elbrus Orucov indi deyir ki, orda olan qüvvələr
ona tabe olmaq istəmirdilər. Onda mən də ona belə bir sual vermək istiyirəm ki,
əgər ordakı qüvvələr ona tabe olmurdularsa, o zaman kimə güvənərək elə bir qısa
müddətdə Xankəndinə hücuma hazırlaşırdı? Və niyə bu tabe olmamalar haqqında
bircə dəfə də olsun, həmin dövrlərin özündə nazirliyə, Rəhim Qazıyevə, Şahin
Musayevə və qeyrilərinə məlumat verməmişdi? Niyə bu tabe olmamaq söhbətləri, məhz
Şuşanın və Laçının işğalından sonra ortaya çıxdı? Axı, müharibə şəraitində, məsuliyyətini
daşıdığı ərazinin müdafiəsinə, eləcə də tabeçiliyində olan hərbi birləşmələrdəki
nizam-intizama birbaşa cavabdeh zabit olaraq, hər gün nazirliyə hesabatlar verməli
idi. Amma bu fakt məhkəmədə də sübuta yetirildi ki, adam, nazirliyə gündəlik
göndərdiyi “donoseniya”x9dlarda, bircə dəfə də olsun, bu haqda kəlmə kəsməyib. Deməli,
bu “tabe olmamaq”x9d faktı sonradan uydurulmuş və özünə bəraət qazandırmaq üçün
düşünülmüş bəhanədən başqa bir şey deyil. Yeri gəldi, onu da deyim, qoy cəmiyyət
bəzi şeyləri bilsin ki, istər Şuşanın, istərsə də Laçının işğalı ilə bağlı bir
xeyli qaranlıq məqamlar var. Məsələn, hücum vaxtı qabaqdan bəlli olsa da, hərbi
hissələrə bununla bağlı heç bir məlumatın verilməməsi, silahların şəxsi heyətdən
alınaraq anbarlara yığılması, bir çox atıcı silahların nişangahlarının sökülərək
çıxarılması, müəyyən yerlərdə texnikanın motorlarına qum tökülməsi, xeyli sayda
şəxsi heyətin təcili məzuniyyət adı altında ərazidən göndərilməsi və sair kimi
xeyli məsələlər məlum olsa da, bu günədək aydınlaşdırılmamış qalır. Və deməliyəm
ki, bu dediyim şeylərin hamısı məhkəmə istintaqı zamanı şahid ifadləri ilə tam
təsdiqini tapmış və sübuta yetirilmiş məsələlərdir. Bu qədər ağır ittihamlar,
sübuta yetirilmiş hərbi cinayət xarakteri daşıyan əməllər və gerçəkdən vətənə xəyanət
anlamına gələn faktlar ortada ola-ola, kimin kimi günahlandırmasından asılı
olmayaraq, hesab edirəm ki, gec-tez tarix hər şeyə qiymət verəcək.
-Bir peşəkar hərbçi kimi necə baxırsınız,
Elbrus Orucovun hərbi akademiya bitirmiş bir zabit kimi, xüsusi səlahiyyətli
komendantı olduğu dörd rayonun işğal olunmasından sonrakı karyerasının, xüsusilə
də Şuşa və Laçın kimi strateji və tarixi əhəmiyyət kəsb edən ərazilərimizin
itirilməsi ilə bir bağlılığı varmı? Həm də, məsələyə, bayaq sizin də dediyiniz,
“ərazilərin müdafiəsi üçün yetərincə hərbi gücün olması”x9d kontekstindən baxanda
bu məsələ necə görsənir ?
-Əgər
məsələyə hərbi kontekstdən yanaşaraq hüquqi analiz vermək istiyiriksə, o zaman
birmənalı şəkildə deməliyik ki, Elbrus Orucov, rəsmən sərəncamında olan hərbi
qüvvələri vahid komandanlıq altında birləşdirərək, məsuliyyətini daşıdığı ərazilərin
müdafiəsini təşkil edə bilmədi. Həmin dövrdə bunu edə bilmək üçün onun peşəkarlığı
da yetmədi və nəticələr də bizim üçün çox ağır oldu, yəni məğlubiyyətlərimiz
bir-birini əvəz elədi. Ədələt naminə onu da deyim ki, həmin dövrlərdə bunu eləmək
də kifayət qədər problemli bir məsələ idi. Amma bütün bunları özü də bilə-bilə,
vəziyyətə nəzarət edə bilmədiyinin fərqində ola-ola, akademiyanı bitirmiş bir
zabit kimi, peşəkarlığının yetərsiz olduğunu anlayaraq, tələm-tələsik, necə deyərlər,
iki daşın arasında Xankəndinə hücum təşkil eləməyinin arxasında nə dururdu?
Maraqlı məsələ bax budur. Mən indi burda yerli şəraiti və ərazinin coğrafi
mövqeyini, relyefini çox yaxşı bilən və belə şəraitdə hansı silahların, hansı
texnikanın necə effektli istifadə oluna biləcəyinin fərqində olan bir zabit
kimi danışıram. Məsələn, tutaq ki, əraziyə minamyotlar və artilleriya
qurğuları, toplar göndərilirdi. Minamyotlar düzənlik sahələrə, toplar isə mürəkkəb
relyefli sahələrə göndərilirdi ki, onun bax belə əmrləri şübhə doğururdu. Onun
gəlişindən sonra, digər şübhəli hərəkətlər də olurdu, məslən, yanacaq və su çənləri
güllələnirdi, gecələr dinc əhalinin yaşadığı evlərə güllələr atılırdı. Başqa müəmmalı
hadisələr də baş verirdi ki, bunların hamısı nəticə etibarı ilə, sanki bilərəkdən
işğalı yaxınlaşdırmağa xidmət edirdi. Məsələn, əmr var idi ki, Şuşadan əhalinin
çıxması qadağan olunsun və bu biri yandan da, həmim əmrin icrasına birbaşa təsir
etməli olan şlaqbaumun götürülməsi tapşırığı verilirdi. Bir çox hallarda da
onun bu addımlarının, sonradan olacaqlara görə özünü sığortalamaq cəhdlərindən
başqa heç bir izahı ola bilməz.
-Siz indi bu şeyləri
danışırsınız, amma Elbrus Oruccov isə, Mirşahinin “Ən Yeni Tarx”x9d “dərs”x9dində
deyirdi ki, Arif Paşayev qaçmışdı və özünün də komandir kimi hərəkət
imkanlarının məhdudlaşmasına səbəb kimi bildirdi ki, Arif Paşayev ona Rəhim
Qazıyevin Laçın ərasisində ermənilərlə atəşkəs əmrini göstərib.
-Mən təəssüf
edirəm ki, Azərbaycan Ordusunun rəhbərliyində yüksək vəzifələrdən birinə belə
bir şəxs gətirilib. O şəxs ki, mənim tanıdığım müddətdə, özünü çox pis tərəfdən
tanıdıb. Əməllərində böyük şübhələr, sözlərində böyük yalanlar olan bu şəxsin
belə vəzifədə oturması nə deməkdisə, qoy buna cəmiyyətin özü qiymət versin. Şəxsən
mən Elbrus Orucovu Güləbird kəndi tərəfdən ərazini tərk edərkən saxlayıb dala
qaytarmışam. O gün yağış yağırdı və mənim olduğum maşınla bunun getdiyi maşını
“obqon”x9d elədik. Hətta az qala bizim maşın dərəyə yuvarlanacaqdı. Elbrusu
maşınından çıxardım və dedim ki, hara qaçırsan?
-Qaçırdı Elburus Orucov?
-Bəli,
şəxsən özüm onu tutub gətirmişəm. Orda olan bir neçə zabit də, mənim sürücüm də
bunun canlı şahidləridir. Bir başqa vaxtda da Elbrus Orucovu Qubadlı rayonunu ərazisində
ordumuzun zabitləri qaçdığı yerdə həbs eləmişdilər. Tanınma nişanlarını söküb
qaçırmış. Onda da gətirib onu Qubadlıda Qauptvaxta salmışdılar. Qubadlının
müdafiə batalyonunun komandiri Adil Həşimovun döyüşçüləri eləmişdilər bunu. Bu
hadisənin də konkret şahidləri var. Saleh Rüstəmov, Adil Həşimovun özü buna
canlı şahiddilər və istənilən vaxt onlardan təfərrüatları soruşa bilərsiniz.
Sonradan onu Qauptvaxtdan çıxarmaq üçün hardansa adamlar gəlmişdilər. Həmim gün
onun maşınından 12 ədəd avtomat silah götürmüşdülər, bir də 2 ədəd italyan
istehsalı olan portativ radio qurğusu çıxmışdı maşından.
-Tanınma nişanları deyəndə
poqonları-filanımı nəzərdə tutursunuz ?
-Bəli,
bəli. Yəni bu dediklərim çılpaq faktlardı və camaatın, o cümlədən də mənim
bunlardan xəbərim var. Bunun bütün fəaliyyəti özünə bəraət şəklində qurulub.
Onun dediyi fikirlərdə bir nöqtə va ya vergül boyda həqiqət yoxdur. Nə Rəhim
Qazıyevin elə bir əmri olub, nə də mən o əmri kiməsə, xüsusilə də Elbrus
Orucova göstərmişəm. Əksinə, mən o zaman hər hansı təklifdə, ya da tələbdə
bulunanda, əlində tutduğu əmri mənə göstərirdi ki, sənin burda heç bir səlahiyyətin
yoxdur, burda komandir mənəm və sən bu işlərə də qarışma.
-Ümumiyyətlə o atəşkəs məsələsi
nədir, bəzən bşqaları da bu haqda deyirlər.
-Bunu
mən də Tok-Şou verilişində bir dəfə döyüşçü dostumuz Yaşar bəydən eşitmiışəm,
bir də, səhv eləmirəmsə, Mahir Cavadov belə bir fikir səsləndirib. Mən də birmənalı
şəkildə deyirəm ki, elə bir şey olmayıb. Laçında döyüş heç vaxt dayanmayıb ki,
hələ bir atəşkəs də imzalansın.
-Rəhim Qazıyevə sui-qəsd məsələsi
haqda nə düşünürsünüz, əslində nə baş vermişdi orda?
-Necə yəni nə baş vermişdi, sui-qəsd baş
vermişdi və Rəhim bəyin qətlinə verilmiş fərman, Allahın köməyi ilə baş
tutmadı. Mən kənar rayonlardan gələn ilk adam idim və orda Rəhim bəyə yaxın
olan 8 nəfər qətlə yetirilmişdi, özü də yaralanmışdı. Bir də sui-qəsdi içra edən
Emin adlı şəxs də həlak olmuşdu, vurulmuşdu yəni. Düz iki qaşının ortasından
güllə dəymişdi bə mən gələndə hələ də onun yerə tökülən beyni buxarlanırdı. Tək
bir güllə və alninin düz ortasından...
-Yenə də sizə bir peşəkar hərbçi
kimi müraciət edirəm, bu iki qaşının arasından dəyən güllə sizə maraqlı görünmədimi,
geçənin qaranlığında və o qədər vurhavurda bu qədər sərrast atəş...
-Neçə
illərdi ki, bu söhbətlər gedir və Siz ilk jurnalistsiniz ki, bu məsələyə diqqət
yetirirsiniz. Tam səmimi deyirəm ki, bütün bu illər boyu mən də içimdə belə bir
sualı gəzdirmişəm və bütün hallarda, mən də bu fikirdəyəm ki, o adam tək
olmayıb və bunun özü də əlavə bir sübutdur ki, Rəhim bəyə qarşı törədilən bu
sui-qəsd sıradan bir məsələ deyildi. Birmənalı şəkildə demək olar ki, bu, çox
ciddi şəkildə hazırlanmış və peşəkarlar tərəfindən icra olunan bir terror hadisəsiydi.
Və qaranlıq bir yerdə o cür sərrast atəşi, yalnız peşəkar qatil və çox güman
ki, lazer nişangahı olan silahdan atmışdı. Bu ətrafda deyilən və danışılan
bütün versiya və şayiələrin özü də olayın ciddi düşünülmüş terror olduğu qənaətini
yaradır. Çünki adi hadisələrdə məsələ nə bu qədər yonləndirilə, nə də getdikcə
genişləndirilən arealda gündəmdə saxlana bilər. Bunun necə yaradıldığını və necə
idarə olunduğunu da peşəkatlardan öyrənmək olar.
-Bu günlərdə bir statusunuzu oxudum. Yazmışdınız ki,
yenə Laçının işğal günü gəlir, yenə də efirlərdən fərarilər bizi ittiham edəcəklər,
bizə “vətən xaini”x9d və sair yarlıqlar asacaqlar...
-Bu da
bizim bəlkə də milli faciələrimizdən biridi. Həmişə təşəbbüsünün qurbanı
olursan. Mən bu sözü elə Rəhim Qazıyevə də aid eləyirəm. Biz və bizim kimi çox oğullar
vətən yanğısından, torpaq qeyrətindən irəli gələn təşəbbüsümüzün qurbanı olduq.
Biz sadəcə vətənimizi, bir də ana bacılarımızın namusunu qorumaqdan savayı heç
bir təmənnada bulunmadıq, mərhumiyyətlərə dözdük, əzab-əziyyətlərə qatlaşdıq.
Amma o qədər fədakarlığın, halallığın qabağında insanların bizə olan münasibətini
görmək çox ağır məsələdir. Yəni cəmiyyətin arşını nədisə, səni də o
arşınlarınlarla qiymətləndirir. Bizim cəmiyyətin arşınları o qədər də nizam
deyil. Bu arşın nizam olsaydı, dürüst ölçülərlə işləsəydi, müharibədən qaçan,
gizlənən, dəlilik kaqızı alıb müharibədən yayınanlar, yəni vətən üçün döyüşməyənlər,
bu gün vətən üçün döyüşənləri qınaya, təhqir edə bilməzdilər, cəmiyyətin özü
buna imkan verməz, ictimai rəy onları əzərdi. Amma hələ ki, olanlar, olmalı
olanlarla daban-dabana ziddiyyət təşkil edir və indi buna ancaq təəssüflənmək
olar. Mən də buna təəssüf eləyirəm. Amma vətən üçün döyüşməyimdən də, bu yöndə
yaşadıqlarımdan da qətiyyən peşman deyiləm.
