Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) son illərdə keçdiyi inkişaf yolu artıq onun yalnız ortaq etnik, tarixi və mədəni bağlar üzərində qurulan əməkdaşlıq platforması olmadığını göstərir. Təşkilat iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik, investisiya və beynəlxalq münasibətlər kimi strateji istiqamətləri özündə birləşdirən çoxşaxəli bir struktura çevrilməkdədir.
Sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin TDT-nin Baş katibi və üzv və müşahidəçi dövlətlərin təhlükəsizlik strukturlarının nümayəndələrini qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlər də bu transformasiyanın əsas istiqamətlərini ortaya qoydu.
Dövlətimizin başçısının çıxışında diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın TDT-yə münasibəti yalnız təşkilat daxilində əməkdaşlıqla məhdudlaşmır. Bakı təşkilatın beynəlxalq çəkisinin artırılmasını, təhlükəsizlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsini, enerji və nəqliyyat imkanlarının vahid strateji üstünlüyə çevrilməsini qarşıya qoyulan əsas hədəflər sırasında görür.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
TDT ölkələrinin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri Prezidentin qəbulunda – FOTO - VİDEO
Bu baxımdan Prezidentin çıxışında səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın Türk dünyasına münasibətdə formalaşdırdığı uzunmüddətli xarici siyasət xəttinin əsas konturlarını da göstərir.
Bakı Türk dünyasının siyasi dialoq məkanına çevrilir
Prezident İlham Əliyevin çıxışında məhz Bakıda keçirilən tədbirlərin ardıcıllığına diqqət yetirməsi təsadüfi deyil.
Bir neçə gün əvvəl TDT ölkələrinin dini liderləri Bakıda bir araya gəlib. Ardınca təşkilatın təhlükəsizlik şuralarının katiblərinin toplantısının keçirilməsi göstərir ki, Azərbaycan Türk dünyasında əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərinin müzakirəsi üçün mühüm platformalardan birinə çevrilir.
Burada söhbət yalnız tədbirlərin sayından getmir. Məsələnin əsas mahiyyəti onların əhatə etdiyi sahələrdədir. Dini liderlərin toplantısı mənəvi və humanitar həmrəyliyi, təhlükəsizlik şuralarının görüşü isə dövlətlərin milli və regional təhlükəsizlik məsələlərində koordinasiyasını ön plana çıxarır.
Başqa sözlə, eyni siyasi məkanda Türk dünyasının həm mənəvi, həm də təhlükəsizlik gündəminin müzakirəsi Azərbaycanın TDT daxilində oynadığı rolun çoxşaxəli xarakterini nümayiş etdirir.
Bu fəallığın Bakıda cəmləşməsi Azərbaycanın TDT çərçivəsində təşəbbüslər irəli sürən və müxtəlif istiqamətlər üzrə dialoq üçün şərait yaradan ölkə kimi mövqeyini gücləndirir.
TDT-nin qarşısında daha böyük hədəf dayanır
TDT-nin inkişafında növbəti mərhələ təşkilatın beynəlxalq sistemdə daha təsirli aktora çevrilməsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu məqsəd açıq şəkildə ifadə olunub:
“Biz TDT-ni birgə səylərimizlə aparıcı beynəlxalq institutlardan, aparıcı beynəlxalq təşkilatlardan birinə çevirməyə çalışmalıyıq”.
Bu fikrin arxasında təşkilatın mövcud potensialı dayanır. TDT-nin coğrafiyası Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat və enerji marşrutlarını əhatə edir. Üzv dövlətlərin iqtisadi resursları, nəqliyyat infrastrukturu, enerji imkanları və strateji coğrafi mövqeyi təşkilata beynəlxalq əhəmiyyət qazandıran əsas amillərdəndir.
2009-cu ildə Naxçıvanda əsası qoyulan əməkdaşlıq mexanizminin zamanla təşkilati struktura çevrilməsi də bu baxımdan mühüm mərhələdir. Artıq TDT yalnız ortaq tarixi və mədəni dəyərlərin ifadə olunduğu qurum deyil. Onun gündəliyində iqtisadiyyat, investisiya, logistika, enerji, təhlükəsizlik və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi praktiki məsələlər getdikcə daha böyük yer tutur.
Bu prosesin mühüm elementlərindən biri də dövlət başçıları səviyyəsində təmasların intensivləşdirilməsidir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsinə başlanması da məhz bu ehtiyacdan irəli gəlir. Prezident çıxışında bu məqamı xüsusi vurğulayıb: “dövlət başçılarının ildə bir dəfə məhz bu formatda görüşməsi kifayət deyil”.
Bu yanaşma TDT-nin yalnız illik sammitlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən təşkilatdan daha çevik siyasi dialoq mexanizminə çevrilməsinə xidmət edir. Şuşada keçirilən ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşü isə Azərbaycanın bu prosesdə təşəbbüskar rolunu ayrıca nümayiş etdirdi.
Enerji və nəqliyyat: Türk dünyasının geosiyasi üstünlüyü
Prezidentin çıxışında ən mühüm istiqamətlərdən biri enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi idi.
TDT ölkələri geniş coğrafiyada yerləşir və bu coğrafiya Xəzər dənizindən Mərkəzi Asiyaya, Cənubi Qafqazdan Türkiyəyə, oradan isə Avropa bazarlarına qədər uzanan strateji bağlantıları əhatə edir.
Bu səbəbdən enerji və nəqliyyat məsələləri artıq sırf iqtisadi kateqoriya deyil. Onlar milli və regional təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Prezident İlham Əliyevin “Bu gün enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantıları olmadan, ümumiyyətlə təhlükəsizlikdən danışmaq mümkün deyil” fikri məhz bu reallığı ifadə edir.
Azərbaycanın burada xüsusi mövqeyi var. Ölkəmiz həm enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir, həm də Mərkəzi Asiya dövlətlərinin resurslarının Xəzər üzərindən Qərb istiqamətində daşınması üçün tranzit imkanları yaradır.
Beləliklə, Azərbaycan TDT daxilində Şərq və Qərb arasında yalnız coğrafi körpü funksiyası daşımır. Ölkəmiz bu coğrafi üstünlüyü enerji, logistika və nəqliyyat infrastrukturu ilə real iqtisadi bağlantıya çevirməyə çalışır.
Bu isə TDT-nin beynəlxalq əhəmiyyətinin artmasına birbaşa təsir edən amildir. Çünki qlobal ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi, enerji təchizatının təhlükəsizliyi və alternativ nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı müasir beynəlxalq münasibətlərdə strateji məsələlər sırasındadır.
Azərbaycanın Türk dünyası ilə münasibətlərində yeni mərhələ
Prezidentin çıxışında xüsusi diqqət çəkən digər məqam Azərbaycanın TDT üzv dövlətləri ilə ikitərəfli münasibətlərin inkişafına ayırdığı diqqətdir.
Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik haqqında müqavilə və bəyannamələrin imzalanması Azərbaycanın Türk dövlətləri ilə münasibətlərinin yalnız dostluq və tərəfdaşlıq səviyyəsində qalmadığını göstərir. Bu sənədlər siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində münasibətlərin daha sistemli əsaslara keçirilməsinə imkan yaradır.
Eyni zamanda, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondlarının yaradılması münasibətlərin iqtisadi sferada inkişafının göstəricisidir. Qarşılıqlı investisiyaların səfərbər edilməsi isə siyasi yaxınlığın iqtisadi layihələrlə möhkəmləndirilməsi deməkdir.
Bu mənada Azərbaycanın TDT siyasətində ikitərəfli və çoxtərəfli formatlar bir-birini tamamlayır. Bir tərəfdən TDT ümumi platformanı formalaşdırır, digər tərəfdən ayrı-ayrı dövlətlərlə qurulan müttəfiqlik və investisiya mexanizmləri həmin platformanın praktiki nəticələrini genişləndirir.
Prezidentin “Türk dünyası bizim ailəmizdir və bizim başqa ailəmiz yoxdur” fikri isə Azərbaycanın xarici siyasətində Türk dünyasının yerini xarakterizə edən ən açıq siyasi mesajlardan biridir.
Güc təkcə iqtisadiyyatda deyil
TDT-nin potensialını yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçmək də yetərli deyil. Təşkilatı birləşdirən ümumi tarixi, mədəni və dil bağları onun digər beynəlxalq platformalardan fərqlənən xüsusiyyətlərindəndir.
Bu amil siyasi koordinasiya üçün əlavə zəmin yaradır. İqtisadi maraqlar dəyişə bilər, geosiyasi şərait fərqli istiqamətlərə inkişaf edə bilər, lakin xalqlar arasında tarixi və mədəni bağlılıq uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün sosial baza formalaşdırır.
Məhz buna görə TDT-nin perspektivi yalnız dövlətlərarası münasibətlər prizmasından deyil, xalqlar arasında əlaqələrin dərinləşdirilməsi baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Sabitlik və təhlükəsizlik – inkişafın əsas şərti
Prezident çıxışında TDT məkanındakı sabitliyi ayrıca üstünlük kimi xüsusi qeyd edib.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində iqtisadi inkişaf, investisiyaların cəlbi və yeni texnologiyaların ölkəyə gəlməsi birbaşa təhlükəsizlik mühiti ilə bağlıdır. Sabitliyin olmadığı regionlarda uzunmüddətli investisiya və infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması çətinləşir.
Bu baxımdan TDT ölkələrinin siyasi sabitliyə və iqtisadi artıma əsaslanan inkişaf modelinin qorunması təşkilatın gələcək imkanları üçün vacib amildir.
Prezidentin ifadə etdiyi kimi, “sabitlik və təhlükəsizlik olmadan heç bir ölkənin inkişafı mümkün deyil”.
Bu tezis TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyinin niyə getdikcə genişləndiyini də izah edir. Təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi məsələlərdən ibarət deyil. Enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat, texnologiya və informasiya təhlükəsizliyi də ümumi təhlükəsizlik anlayışının tərkib hissəsinə çevrilir.
Bu baxımdan təhlükəsizlik şuralarının katiblərinin toplantısının keçirilməsi TDT-nin institusional inkişafında ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Türk dünyasının yeni mərhələsi: tarixi bağlardan strateji birliyə
Azərbaycanın TDT siyasətində diqqət çəkən əsas məqam tarixi və mədəni yaxınlığın konkret siyasi-iqtisadi mexanizmlərlə tamamlanmasıdır.
Əgər illər əvvəl Türk dünyası ideyası əsasən mədəni və mənəvi həmrəylik anlayışları ilə xarakterizə olunurdusa, bu gün gündəlikdə enerji, nəqliyyat, investisiya, təhlükəsizlik və beynəlxalq koordinasiya kimi məsələlər ön plana çıxır.
Bu dəyişiklik TDT-nin gələcək rolunu da müəyyənləşdirə bilər.
Azərbaycanın təşəbbüsü ilə qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsi, üzv ölkələrlə müttəfiqlik münasibətlərinin qurulması, investisiya fondlarının yaradılması, enerji və nəqliyyat bağlantılarının inkişaf etdirilməsi vahid xəttin ayrı-ayrı elementləri kimi görünür.
Bu xəttin əsas məqsədi Türk dünyası ölkələri arasında mövcud potensialı daha sıx əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirməkdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının sonunda səsləndirdiyi fikir isə qarşıdakı mərhələnin mahiyyətini ümumiləşdirir:
“Qarşıda birgə iş, qarşılıqlı fəaliyyətin möhkəmləndirilməsi, ölkələrimiz və xalqlarımız arasında daha sıx əlaqələrin qurulması, Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsi dayanır.”
Burada Azərbaycanın mövqeyi aydın görünür: TDT sadəcə keçmişin ortaq dəyərlərini qoruyan platforma deyil, gələcəyin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik reallıqlarına cavab verən instituta çevrilməlidir.
Bakının bu prosesdəki rolu isə getdikcə daha çox təşəbbüskarlıq, platforma yaratmaq və müxtəlif əməkdaşlıq istiqamətlərini vahid strateji çərçivədə birləşdirmək üzərində qurulur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji və nəqliyyat imkanları, TDT ölkələri ilə ikitərəfli münasibətlərinin səviyyəsi bu yanaşmanın praktiki əsaslarını formalaşdırır.
Bizim.Media-nın analitik qrupu
