AKP iqtidarında Türkiyə mənzərəsi rəqəmlərin DİLİ İLƏ

2002-ci ildən Türkiyədə iqtidarda olan Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) uzun illər cəmiyyətə iqtisadi yüksəliş, sosial rifah və güclü dövlət vəd edib. Lakin hakimiyyətin ötən illər ərzində yürütdüyü siyasət nəticəsində Türkiyə bu gün yüksək inflyasiya, bahalaşma, dərinləşən sosial bərabərsizlik və hüquq sisteminə inamın zəifləməsi kimi ciddi problemlərlə üz-üzədir.

Bir vaxtlar regionun iqtisadi inkişaf modeli kimi təqdim olunan Türkiyədə bu gün milyonlarla insan gündəlik yaşayış xərclərini qarşılamaqda çətinlik çəkir, gənclərin gələcəyə inamı sarsılır, cəmiyyətdə siyasi qütbləşmə dərinləşir.

Beynəlxalq təşkilatların hesabatları və statistik göstəricilər də Türkiyənin bir sıra mühüm sahələrdə ciddi problemlərlə üzləşdiyini ortaya qoyur.

İqtisadiyyatın yükü: Yüksək inflyasiya və artan yaşayış xərcləri

Türkiyə iqtisadiyyatının ən yaralı yeri, şübhəsiz ki, nəzarətdən çıxan inflyasiya və gündəlik yaşayış xərclərinin sürətlə artmasıdır.

Türkiyə Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə, ölkədə illik inflyasiya 31,51 faiz təşkil edib. Bu göstəriciyə görə Türkiyə dünyada inflyasiyanın ən yüksək olduğu 5 ölkə sırasındadır.

Bu bahalaşma dalğası özünü ən çox təməl ehtiyaclarda göstərir. OECD-nin (İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı) Economic Outlook və Consumer Price Indices hesabatları, eləcə də TÜİK məlumatları təsdiqləyir ki, ölkə həm enerji, həm də qida inflyasiyasında bütün OECD üzvü olan ölkələri geridə qoyaraq birinci sıraya yüksəlib.

Milli valyutanın dəyərsizləşməsi və yüksək inflyasiyanı cilovlamaq cəhdləri isə Mərkəzi Bankın siyasətində kəskin addımlara yol açıb. Türkiyə Cümhuriyyəti Mərkəzi Bankı faiz dərəcələrini 40-50% civarına qaldıraraq, dünyada ən yüksək faiz tətbiq edən ikinci ölkəyə çevrilib. Bu vəziyyət daşınmaz əmlak və kirayə bazarına da birbaşa təsir göstərib. OECD-nin Real Əmlak İndeksi və Knight Frank hesabatlarına görə, Türkiyə mənzil kirayə qiymətlərinin artım tempinə görə də liderliyi əldə saxlayır.

Həssas qrupların acınacaqlı vəziyyəti

İqtisadiyyatda yaşanan bu tənəzzül ən böyük zərbəni cəmiyyətin ən müdafiəsiz üzvlərinə — uşaqlara vurur. UNICEF-in Innocenti Report Card və OECD-nin Gəlir Bölgüsü Bazası göstərir ki, Türkiyə uşaq yoxsulluğunda ən pis 4 ölkə, ümumi uşaq rifahında isə ən pis 5 ölkə arasındadır.
 

Səhiyyə sistemindəki vəziyyət də ürəkaçan deyil, OECD və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) statistikası göstərir ki, hər 1000 doğuma düşən körpə ölümü nisbətində Türkiyə təşkilat daxilində ilk 3-lükdə yer alır.

Sosial Ədalət İndeksində də Türkiyə son sıralarda qərarlaşıb. Türkiyə OECD-nin statistikasına görə sondan ikinci pillədədir.  

Təbii ki, bu mənzərə vətəndaşların ruh halında da öz əksini tapır. BMT-nin Dünya Xoşbəxtlik Hesabatı və OECD-nin Daha Yaxşı Həyat İndeksi göstərir ki, Türkiyə həyat məmnuniyyəti dərəcəsinə görə OECD-nin ən sonuncu sıralarında qərarlaşıb.

İnsan kapitalı və ağır iş şəraiti

Ölkənin gələcəyini şərtləndirən insan kapitalı da böhranlı dönəmdən keçir. OECD-nin Education at a Glance hesabatındakı ən acınacaqlı göstəricilərdən biri gənclərin statusu ilə bağlıdır. Türkiyədə 15–29 yaş arası gənclərin 30%-ə yaxını nə təhsil alır, nə də hər hansı bir işdə çalışır. Bu göstərici ilə ölkə OECD-də 1-ci sıradadır.

Məşğul əhalinin iş şəraiti isə kifayət qədər ağırdır. OECD və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) hesabatlarına görə, Türkiyədə çalışanların təqribən üçdə biri həftədə 50 saatdan çox işləyir. Bu da ölkəni OECD üzrə ən uzun iş saatlarına malik dövlətə çevirir.

Cəmiyyətin mənəvi deqradasiyası

Dövlət idarəçiliyinin və siyasi ritorikanın cəmiyyətə təsiri də dərin izlər buraxır. V-Dem İnstitutunun hesablamalarına görə, Türkiyə siyasi qütbləşmə səviyyəsinə görə 171 ölkə arasında 2-ci yerdədir. Siyasi qarşıdurmanın bu həddə çatması sosial etimada böyük zərbə vurub.

Dünya Dəyərləri Sorğusunun (World Values Survey) nəticələri göstərir ki, Türkiyədə "ölkənizdə insanlara etibar etmək olarmı?" sualına “bəli” cavabı verənlərin nisbəti cəmi 14 faiz təşkil edir və bu da ölkəni sosial etimadın ən aşağı olduğu 5 ölkədən birinə çevirir.

Digər bir kritik məsələ isə qadın hüquqları və təhlükəsizliyidir. OECD Gender Data Portal və BMT Qadın Agentliyinin məlumatları üzücü bir reallığı ortaya qoyur: Türkiyədə qadınların həyatları boyu fiziki və ya cinsi zorakılığa məruz qalma nisbəti təxminən 38%-dir və bu göstərici ilə OECD ölkələri arasında birincidir.

Hüquq, təhlükəsizlik və ədliyyə sisteminin reallıqları

AKP-nin idarəetmə mexanizminin ən çox tənqid olunan sahələrindən biri də hüquq və ədliyyə sistemidir. World Prison Brief (WPB) və Avropa Şurasının (SPACE I) məlumatlarına əsasən, Türkiyədə hər 100 min nəfərə düşən məhbus sayı son illərdə kəskin artıb. Türkiyə bu göstəriciyə görə Avropada 1-ci, dünyada isə 8-ci sıradadır.
 

Nəhayət, təhlükəsizlik və şəffaflıq sahəsindəki problemlər də beynəlxalq indekslərdə öz əksini tapıb. Transmilli Mütəşəkkil Cinayətkarlığa Qarşı Qlobal Təşəbbüsün (GI-TOC) Qlobal İndeksinə görə, Türkiyə çirkli pulların yuyulması, insan alveri və narkotik dəhlizləri kimi indikatorlar üzrə 193 ölkə arasında 13-cü sırada yer alır.

Bütün bu beynəlxalq hesabatlar və rəsmi statistikalar göstərir ki, Türkiyənin mövcud idarəetmə modeli cəmiyyətin hər bir təbəqəsində dərin struktur izləri buraxmaqdadır və bu göstəricilər ölkənin təcili sosial-iqtisadi və hüquqi islahatlara ehtiyacı olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Bizim.Media-nın analitik qrupu