Azərbaycanı beynəlxalq səviyyəli enerji qovşağına və bu sahədə də etibarlı tərəfdaşa çevirən mühüm amillər

Azərbaycanın vaxtında enerji dəhlizləri və marşrutlarını diversifikasiya etməsi həm regional geosiyasətdə, həm də daxili iqtisadiyyatda çoxşaxəli və böyük bir strateji dəyər yaradıb. Bu siyasət ölkəni sadəcə xammal ixrac edən dövlətdən beynəlxalq səviyyəli enerji qovşağına və etibarlı tərəfdaşa çevirib.

Bu sırada Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Türkiyə qaz bazarında Azərbaycanla rəqabət aparmaq əvəzinə əməkdaşlıq etmək barədə bəyanatı təsadüfi deyil.

Sözügedən yanaşma Azərbaycanın regional qaz qovşağı statusunun güclənməsindən və yeni satış bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsindən qaynaqlanır.

Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun (GECF) VIII Sammiti çərçivəsində səsləndirilən bu bəyanat fonunda ölkəmizin enerji dəhlizlərinin şaxələndirilməsinin yaratdığı əsas dəyər istiqamətlərindən biri kimi Avropaya qaz ixrac edən Cənub Qaz Dəhlizi və onun əsas seqmentləri TANAP və TAP kimi nəhəng infrastrukturu xüsusi qeyd etmək olar.

Türkiyə hazırda regionun ən böyük fiziki qaz qovşağına çevrilməyə çalışır. Rusiya qazının Avropaya birbaşa çıxışı sanksiyalar və geosiyasi gərginliklər səbəbindən məhdudlaşdığı üçün, Moskva öz resurslarını, Putinin sözlərinə görə, ildə 30 milyard kubmetrə qədər qaz tədarük etdiyi Türkiyə üzərindən nəql etməkdə maraqlıdır. Bu layihədə Azərbaycan sadəcə bir tədarükçü deyil, həm də infrastruktura sahib olan əsas tərəfdaş qismində yer alır.

Digər tərəfdən Rusiya ilə rəqabətin olmaması o deməkdir ki, Azərbaycan qazı Türkiyə və region bazarlarında sıxışdırılmır, əksinə, birgə regional hab layihələri vasitəsilə Avropanın içərilərinə doğru yeni interkonnektorlar qazanır. Bununla da digər ölkələrin bazarlarına daxil olur.

Azərbaycanın dünya enerji bazarında nüfuzunun və mövqeyinin daha da möhkəmlənməsi, Avropa ilə əməkdaşlıqda çoxşaxəli enerji siyasəti yürütməsi Kremlin də diqqət mərkəzindədir və bu məqsədlə Rusiya respublikamızın diversifikasiya siyasətindən kənarda qalmaq istəmir.
 

Bütün bu amillər iqtisadi-ticari mahiyyət daşımaqla yanaşı, Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təminatında Xəzər regionunun müstəsna əhəmiyyətini və bu regionda Azərbaycanın flaqman rolunu şərtləndirir.

Bundan başqa, Rusiya ilə qaz sahəsində əməkdaşlıq dialoqu, Azərbaycanın öz yataqlarının (Şahdəniz, Abşeron və s.) hasilat templərini tənzimləməyə kömək edir. Hasilatın kəskin artırılması üçün zamana ehtiyac olan dönəmlərdə, Rusiya qazının müəyyən kommersiya şərtləri ilə infrastruktur daxilində idarə olunması Azərbaycanın xarici müqavilələr üzrə öhdəliklərini stabil yerinə yetirməsinə və yeni alıcılarla daha böyük müqavilələr imzalamasına rəvan şərait yaradır.

Bu yanaşma eyni zamanda Azərbaycanı digər böyük oyunçularla toqquşmaqdan qoruyur. Moskva ilə Bakı arasında energetika sahəsində yaranan bu balans, Azərbaycanın Avropa və regional enerji arxitekturasındakı yerini möhkəmləndirir, ölkənin qaz resurslarının asanlıqla rəqabət təzyiqinə məruz qalmadan daha geniş və diversifikasiya olunmuş bazarlara çıxışını sığortalayır.

Geosiyasi çəkinin və beynəlxalq nüfuzun artması

Fərqli coğrafi istiqamətlərə – Rusiya, Gürcüstan, Türkiyə və bir çox Avropa İttifaqı ölkələrinə çıxışı olan çoxşəbəkəli boru kəmərləri və infrastrukturu Azərbaycanın xarici siyasətdəki manevr imkanlarını da genişləndirib. Ölkə Avropanın enerji təhlükəsizliyində və böhran dövrlərində alternativ mənbə kimi kritik tərəfdaş statusu qazanıb.

İqtisadi və investisiya cəlbediciliyi

Diversifikasiya ölkəyə xarici investisiya axınını sürətləndirib. Təkcə ənənəvi neft-qaz sektoru deyil, hazırda bu dəhlizlərin yaratdığı maliyyə və infrastruktur zəmini xarici donorların və institutların diqqətini çəkir. Məsələn, 2025-ci ildə Dünya Bankı tərəfindən təsdiqlənən AZURE (Azerbaijan Scaling-Up Renewable Energy Project) layihəsi çərçivəsində ayrılan 173,5 milyon dollarlıq kredit ilkin mərhələdə ölkəyə əlavə olaraq 384 milyon dollar həcmində özəl investisiyanın cəlb edilməsinə şərait yaradır.

“Yaşıl enerji” və yeni nəsil dəhlizlərin transformasiyası

Ənənəvi karbohidrogen dəhlizlərinin diversifikasiyasından əldə olunan təcrübə və infrastruktur, indi Azərbaycanı “Yaşıl enerji” qovşağına çevirir.

-  Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi və Mərkəzi Asiya–Azərbaycan enerji əməkdaşlığı çərçivəsində gələcəkdə bərpaolunan enerjinin tranziti nəzərdə tutulur.

-  Ölkənin quruda bərpaolunan enerji mənbələri üzrə texniki potensialı 135 QVt, Xəzərin Azərbaycan sektorunda isə dəniz küləyi üzrə texniki potensialı 157 QVt qiymətləndirilir; bu potensial həmin dəhlizlər vasitəsilə regional ticarət obyektinə çevrilə bilər.

-  Qaradağda 230 MVt-lıq günəş (2023) və Xızı–Abşeron istiqamətində 240 MVt-lıq külək (2026) elektrik stansiyaları artıq istifadəyə verilib, ilk 250 MVt-lıq Batareya Enerji Saxlama Sistemi isə yaradılır; bu obyektlər şəbəkənin daxili dayanıqlığının təmin olunmasına xidmət edir.

Qeyri-neft sektorunun inkişafı və tranzit gəlirləri

Enerji marşrutlarının və “Orta Dəhliz” (Middle Corridor) kimi nəqliyyat qovşaqlarının inteqrasiyası qeyri-neft sektorunun inkişafına birbaşa təkan verir. Enerji gəlirləri ölkə daxilində infrastruktur, rəqəmsal texnologiyalar və nəqliyyat layihələrinin maliyyələşdirilməsində baza rolunu oynayır.

Əlibala Məhərrəmzadə, iqtisad elmləri doktoru, professor

Bizim.Media