“Şuşasızlıq hər an ilan kimi məni çalıb”

Moderator.az tanınmış alim və şair Elçin İsgəndərzadə ilə müsahibəni oxuculara təqdim edir:

 -Ötən ay 50 illiyiniz qeyd olundu. Maraqlıdır, Elçin İsgəndərzadə bu illərə nələri sığdıra bildi, nələr ürəyində nakam arzu tək qaldı?

 -Mən ömrümün hər anını dəyərləndirərək yaşamışam. Bu günə qədər əldə etdiklərim daxili nizam-intizam sayəsində olub. Yəni insanın öz əlində olan imkanlardan söhbət gedir. Bir də Allah tərəfindən verilən istedad var ki, bu bizim iradəmizdən asılı deyil. Əlbəttə ki, istər alim kimi, istərsə də şair kimi mənə Allah tərəfindən istedad verilib. Bunda mənim heç bir xidmətim yoxdur. Mənim yaratdıqlarım və əldə etdiklərim ilahi bir istedadın bəhrəsidir. Əlbəttə, Tanrı hər kəsə müəyyən miqdarda istedad verir. Birinə az, digərinə çox. Amma insanın bu istedaddan necə istifadə etməsi, necə bəhrələnməsi onun öz əlindədir. Yəni yaradıcı insan üçün mən belə hesab edirəm ki, istedad bir alətdir. Insan tənbəllik edərək bu istedaddan az da istifadə edə bilir. Ancaq yuxusuna haram qatıb, əziyyətə qatlaşıb ona verilən istedaddan layiqincə istifadə etsə fövqəladə uğurlara imza ata bilir. Mən əlli ildə bir insanın yüz ildə yaşaya biləcəyi ömrü yaşatdım özümə. Bu artıq mənim iradəm idi. Mən ömrümə əlli ildə məhsuldarlılıq, verimlilik baxımından yüz ilin bəhrəsini, məhsulunu sığdırdım. Bu baxımdan mən əlli yaşımı alnıaçıq, üzüağ qarşıladım desəm yanılmaram. Nələri sığdıra bilmədim? Bu sualın qarşısında isə utana ”“ utana cavab verirəm. Mənim əlli ilə sığdıra bilmədiyim çox şeylər oldu. Əlli ilin iyirmi iki ilini doğma vətənim olan və hər nöqtəsinə qəlbən bağlı olduğum Şuşasız yaşadım. Şuşasızlıq, Qarabağsızlıq məşəqqəti məni bir an olsun rahat buraxmadı. Əgər mənim ürəyimdə vətən məşəqqətləri , burulğanları olmasaydı, indi 47 yox, 470 ixtiram olardı. Mənim beynim hüzur içində olub yalnız ixtiralar üçün çalışsaydı, Şuşa həsrəti, dərdi olmasaydı mən oturub rahat şəkildə ixtiralar ilə, elmlə məşğul olardım. Şuşasızlıq hər an məni ilan kimi çalıb. Mənim bədii yaradıcılığımda Şuşasızlıq, Vətən həsrəti daha böyük rol oynadı. Bu duyğuları yaşadığım, daddığım üçün, əsərlərim daha mənalı və dolğun alınıb. Amma bir söz deyim ki, Allah kəssin bu dolğunluğu, bu mənalılığı ki, mən Şuşasız illər yaşadım, bu həsrəti daddım.

-Bildiyimizə görə hal-hazırda 5 cildlik “Seçilmiş əsərlər”inizi çapa hazırlayırsınız. Nədən ibarətdir beşcildlik?

-23 ildir ki, rəhbəri olduğum “Vektor” Beynəlxalq Elm Mərkəzinin əməkdaşları mənim əlli illik yubileyimlə bağlı hədiyyə olaraq bədii əsərlərimin 5 cildliyini, elmi əsərlərimin 3 cildliyini hazırlamağa qərar verdilər. Bədii əsərlərimin 5 cildliyinin birinci cildində indiyədək yazdığım seçmə şeirlər, ikinci cilddə seçmə poemalar, üçünücü cilddə esselər, dördüncü cilddə mənim məqalələrim və müsahibələrim, beşinci cilddə isə mənə həsr olunmuş məqalələr və şeirlər yer tutacaq. Beşcildliyin hazırlanmasında, əsərlərin seçilməsində mən özüm də yaxından iştirak edirəm. Bu jest mənim üçün çox qürurvericidir. Ancaq əslində mənim özüm üçün hesabatdır. Öz yazdıqlarıma, mənim haqqımda yazılanları toplu halında görərkən mən ilk növbədə Tanrıma mənə verdiyi istedad üçün şükranlığımı bildirirəm. Şükranlığımın digər səbəbi də odur ki, tanrım məni hələ gənc illərimdən böyük dühalarla qarşılaşdırdı. Bu dühalarla bir masa arxasında əyləşmək, kitablarımı onlara təqdim edə bilmək, əsərlərim haqqında onların rəyini öyrənmək həqiqətən də insana Tanrı tərəfindən verilən böyük bir lütfdür. Mən səmimi şəkildə etiraf edirəm ki, bugünki, Elçin İsgəndərzadə kimi formalaşmağımda o insanların rolu böyük olub. Mən bu gün əlli il yaşadığım ömrə baxanda orda Elçin İsgəndərzadəni deyil, daha çox Şuşanı görürəm. Mənim ömrümün özüm tərəfimdən görünən ən böyük obrazı Şuşadır. Ondan sonra mənim ömrümün ən böyük varlığı Məmməd Arazdır. Mənim içimdə Elçin İsgəndərzadədən çox bu insan var. Əslində mənim içimdə məndən çox Xudu Məmmədov, Bəxtiyar Vahabzadə, Çingiz Aytmatov var. Bayaq bəhs etdiyimiz bütün bu saydıqlarımız hesabat olaraq mənim üçün çox əhəmiyyətlidir.

- Bildiyimizə görə yubiley ərəfəsində sizin yaradıcılığınızı və fəaliyyətlərinizi əks etdirən yeddi kitab dərc olunub.

 -Bayaq qeyd etdiyim beşcildlikdən əlavə mənim əlliillik elmi və bədii fəaliyyətimi əks etdirən, dəyərli dostlərım tərəfindən daha yeddi kitab qələmə alındı. Bu haqda danışmadan öncə onların hər birinə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Bu sahədə mənə ilk jest yazıçı dramaturq, əməkdar jurnalist Qərib Mehdi tərəfindən edildi. Onun qələmə aldığı “Elçin- el üçün” kitabı sözün həqiqi mənasında ömrümün ən qiymətli hədiyyəsi oldu. Ardınca isə yazıçı dostum, AYB -nin üzvü Rasim Gəncəli “Qızıl Türklərdən biri” monoqrafiyasını yazdı. Daha sonra əziz dostum, böyük qardaş kimi sevdiyim, filologiya elmlər doktoru, görkəmli tənqidçi Vaqif Yusifli əlliillik yubileyimlə bağlı çox əhatəli bir monoqrafiya yazdı. Mübariz Məsimoğlu “Professor Elçin İsgəndərzadə olduğu və göründüyü kimi” monoqrafiyasını qələmə aldı. Mənim haqqımda daha bir kitab Əsəd Cahangir tərəfindən yazılır. Oktay Hacımusalı mənim əsasən Türk dünyası ilə bağlı, əsərlərimdəki türkçülük ruhunu, Turançılıq ideyasını təhlil edən çox dərin və mənalı bir əsər ərsəyə gətirdi. Və nəhayət yeddinci kitab dəyərli alimimiz, Filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilov tərəfindən yazıldı. Buludxan müəllimin monoqrafiyasında mənim şeirlərim və poemalarım ayrı ayrılıqda dərin və əhatəli şəkildə tədqiq edilmişdir.

-Adil Mirseyidin sizin həyatınızda xüsusi yeri olub. Adil Mirseyid ilk növbədə sizin üçün kim idi?

-İndi mənə çox deyirlər ki, əlli il insan ömrü üçün nədir ki? Düzü bu sözə çox acığım tutur. Əlli yaş insan ömrü üçün çox ciddi bir rəqəmdir və uzun bir ömürdür. Çox uzun olduğuna görə də bu ömrü bir neçə mərhələyə bölmək olur. Mənim də ömrümün mərhələsinin əsas sahəsini Şuşa tutur. Bugün mənim istər insan, istər alim kimi formalaşmağım məhz bu mərhələyə təsadüf edir.

-Əgər Şuşada deyil, Azərbaycanımızın digər bölgəsində dünyaya gəlsəydiniz, böyüyüb boya başa çatsaydınız həmin bölgəni də belə ilahi bir sevgi ilə sevərdinizmi?

-Yox, əsla! Məsələn, mən Kürdəmirdə dünyaya gəlsəydim inanmıram ki, indiki Elçin İsgəndərzadə olardım. Bu Şuşanın böyüklüyü idi. Şuşanın hər daşı, bir ovuc torpağı belə mənə poetik təsir bağışlayır. O mühit, oranın suyu, havası mənim formalaşmağımda böyük rol oynayıb. Mənim xəmirim Şuşa ilə yoğrulub. Oranın insanları çox fərqli idi. İndi elə insanlara rast gələ bilmirəm. Qayıdım bayaqkı söhbətə. Şuşa mərhələsindən sonra ömrümün ikinci böyük mərhələsi keçmiş “poltiexnik mərhələsi”, yəni indiki “Azərbaycan Texniki Universiteti mərhələsi” dir. Mənim bütün elmi fəaliyyətim bu ocaqla bağlıdır. Mənim ömrümün üçüncü mərhələsini Azərbaycan Yazıçılar Birliyi əhatə edir. Nəhayət ömrümün daha bir mərhələsi isə Adil Mirseyid illərdən ibarət oldu. Mənim Elçin İsgəndərzadə kimi formalaşmağımda Şuşa, Azərbaycan Texniki Universiteti, AYB mənə nə qədər əzizdirsə, Adil Mirseyid mərhələ də mənə o qədər əziz və doğmadır. Mənim bir insan, alim kimi formalaşmağımda bu insanın böyük rolu olub. Mənim onunla qarşılaşmam, tanış olmam Tanrının bir lütfü idi. Mən onun yanına müəllimim, ustadım deyə getdim, ancaq o ilk andan mənə “həpbərabər qardaşım” dedi. İlk vaxtlar buna uya bilmirdim, ona gah müəllimim, gah da ustadım deyirdim. O isə hər zaman mənimlə dalaşardı ki, mənə “həpbərabər qardaşım” de. Onunla keçən iyirmi ildə anladım və indi də anlayıram ki, məni onun qədər duyan, anlayan ikinci bir insan olmayıb. Nə də ki, Adil Mirseyidi mənim qədər anlayan bir insan olmadı. Yəni həm insanlıq , həm sənət , həm çağdaşlıq, həm də sənət zövqü baxımından biz bir- birimizə çox yaxın idik. 90 ”“ cı illərin əvvəlləri  mənim aspirant olduğum illərə təsadüf edirdi. Hələ o zamanlar  dünyadan təcridolunmuş şəkildə yaşayırdıq. Və təbii ki, bu da poeziyamıza öz təsirini göstərirdi. Həmin dönəmlər Azərbaycan poeziyası ənənəvi köklər üzərində bərqərar idi. Mənim o illərdə elmi sahə ilə bağlı xarici ölkələrə səyahətlərim başlamışdı. Konfranslarda, qurultaylarda, konqreslərdə olurdum. Dünyanı təzə- təzə tanımağa başlamışdım. Dünya sənəti, ədəbiyyatı ilə daha yaxından tanış olmağa başladım. Və dünya ədəbiyyatında gördüyüm mədəniyyəti Adil Mirseyid əsərlərinin inikasında müşahidə etməyə başladım. Və bu məni daha çox özünə çəkdi. Onun yaradıcılığında dünya mədəniyyətinin paralelliyini, əksini görürdüm. Etiraf edim ki, ənənəvi klassik ədəbiyyatımıza marağım, həvəsim olduğu qədər, dünya ədəbiyyatına da o qədər cəhdim var idi. Mənim bu işimdə Adil Mirseyidin böyük köməyi, dəstəyi oldu. Allah onu mənə qardaş, müəllim kimi qarşıma çıxardı. Biz eyni zamanda onunla 15 il bir yerdə çalışdıq. Adil Mirseyid bizim dostluğumuzun, qardaşlığımızın sonucu olaraq mənim haqqımda “Hardan baxsan görünən adam” adlı dünyada analoqu olmayan esse- monoqrafiya yazdı. Mən bunu iki cəhətdən dünyada analoqu olmayan əsər adlandırıram. Ilk olaraq o ancaq mənim haqqımda monoqrafiya yazdı. Və dünyada analoqu olmayan bir manevr, üslub ilə o esse-monoqrafiya janrını ortaya qoyaraq çox gözəl bir əsər yaratdı. Bu əsər mənim üçün böyük bir uğur idi. Mən fəxr edirəm ki, onun kimi bir sənətkar mənim haqqımda belə bir kitab yadigar qoydu.

Lalə Novruzlu