Təhsil təkcə millətin gələcəyi deyil, həm də dünəni, bu günü olmaqla yanaşı cəmiyyətin döyünən qəlbi, düşünən beyni, sızıldayan ağrılarıdır. Azərbaycan kimi məmləkətlərdə isə təhsil hər şey demək olmalıydı, baxmayaraq ki, uzun illər bu "hər şey"ə qənim kəsilənlərimiz, əlində balta onu parçalamaq, ən azı yaralamaq istəyənlərimiz az olmayıb. Bəlkə də heç vaxt bu bir dövlət siyasəti olmayıb, amma etiraf edilməlidir ki, illər uzunu bu ölkədə bütün yerlər səhv düşdüyündən, çörək çörəkçiyə deyil, qəssablara verildiyindən hər yerdə nizam pozulub, palitra elə qarışdırılıb ki, onu bu böhrandan çıxarmaq üçün peşəkar olmaq yetərli deyil, bu işin fanatiki olmalısan və təkcə karyeranı deyil, şirin canını belə "uf" demədən riskə atmağa hazır olmalısan...xa0
Kaş qənaətimizdə yanılmayaq, kaş Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin yeni rektoru Mustafa Babanlı haqqında adıçəkilən qocaman təhsil ocağının tələbələrindən tutmuş müəllimlərinədək eşitdiklərimiz, gördüklərimiz doğru ola. O zaman tərəddüd etmədən "çox şükür, nəhayət, çörəyi çörəkçiyə verdilər" deməyə dilimiz, yazmağa əlimiz gələr.xa0
Yeri gəlmişkən, təhsil naziri Mikayıl Cabbarova da bolluca minnətdarlıq payı düşür. Axı yeni rektor həm də onun seçimidir. Sərəncamı prezident versə də ən azından təqdimat ondan gəlib. Görünür, nazir də az qala 20 il ərzində bu bənzərsiz ali məktəbdə yaşananlardan müfəssəl məlumatlı olduğundan məsələni birdəfəlik həll etmək istəyib. Üstəlik, yeni rektora elə bir mənəvi dəstək verib ki, bir gündə 7 dekanın görəvindən kənarlaşdırılması fəsadsız ötüşüb. Bəs necə, axı onlar kimlərinsə adamı, qohum - qardaşı idilər və xahişdən tutmuş təhdidədək bu "budama əməliyyatı"na müqavimət göstəriləcəyi gözlənilən idi...
Mustafa Babanlı haqqında hərənin öz arşını var və onu yaxından tanıyanlar, tanımağa başlayanlar ehtiyyatla müxtəlif baxış bucağından qiymətləndirməyə çalışırlar yeni rektoru. Amma hamının yekdil bir rəyi hakim kəsilib bu rəngarəngliyə - Gənc rektor nəfs üçün cihada gəlib bu universitetə, həm özünə, həm formalaşdıracağı, bəlkə də heç zaman formalaşdırmayacağı komandasının üzvlərinə qarşı...
Söz ki, insanlıq yaranandan üzü bəri bütün dönəmlər üçün aktuallığını qoruyub saxlayan nəfsdən düşdü, o zaman oxuculara görkəmli alim, professor, bir neçə il öncə elə adıçəkilən universitetdə nəfsi Həzrət Əlinin qılıncından iti olanların məkri üzündən xoşagəlməz vəziyyətlə üzləşən Rafiq Əliyevin tanınmış təhsil eksperti Əjdər Ağayevlə nəfslə bağlı bir neçə il öncəki söhbətini Moderator.az oxucularına təqdim etməyin yeridir. Növbəti mərhələdə rektor Mustafa Babanlı haqqında fikirlərimizi davam etdirəcəyik...
- Əjdər Ağayev: Rafiq müəllim, Sizi ziyarət etmək bizimçün xoşdur. «Təhsil və zaman» qəzetində şərəfli ömür yolu ilə xa0örnək olan insanların tanıdılması bir ənənə halını almışdır. Bu, şəxsiyyət formalaşdırılmasında, eləcə də elmin inkişafında mühüm rol oynayan məsələdir. Biz Sizi bir alim, insan, vətəndaş, tam kamillik keyfiyyətlərini daşıyan səmimi bir yoldaş olaraq tanıyır və qiymətləndiririk. Elmi ictimaiyyət də Sizi belə tanıyır.
- Rafiq Əliyev: Çox sağ olun. Sizin kimi bir ziyalının xa0mənim haqqımda mətbuatda yazdığı fikirlər mənimçün hər cür təltifdən, rəsmi addan önəmlidir.
- Əjdər Ağayev: Bu, təkcə mənim fikrim deyil. Mən elmin zirvəsində dayanan insanların fikrini ümumiləşdirib demişəm. Ürəyimin istəyini ifadə etmişəm. İnsan gərək yaxşını görməyi və onu dilə gətirməyi bacarsın. Bunları biz deməsək, kim deməlidir. Məşhur psixoloq Uznadzenin «Müəyyənlik nəzəriyyəsi» var. Biz həmin nəzəriyyədən pedaqogika və psixologiyada istifadə edirik. Orada göstərilir ki, əgər insan haqqında məlumat verilməyibsə, o cəmiyyətə tanıdılmayıbsa, onu necə təqdim edəcəksənsə elə də qəbul ediləcək. Gərək insanı tanıdasan, onun məziyyətlərini şərh edəsən, bir sözlə onun haqqında müəyyənlik verəsən. Xeyirxahlıq, dəqiqlik, qiymətvermə bacarığı insanın ən ali keyfiyyətidir. Və bizim bir sıra ziyalılarımızda mən onu müşahidə etmişəm.
Yalnız əxlaqi keyfiyyətlər formalaşandan sonra insan şəxsiyyət zirvəsinə ucalır
Mən istərdim ki, xa0Sizinlə cəmiyyətimizi narahat edən bir sıra məsələlərə aydınlıq gətirək. Fikrimcə, yalnız əxlaqi keyfiyyətlər formalaşandan sonra insan şəxsiyyət zirvəsinə ucalır. Təəssüf ki, bu gün elmimizdə elə yüksək dərəcəli diplomlu adamlar var ki, özünü cəmiyyətə alim kimi təqdim edir, amma şəxsiyyəti heç nəyə dəymir. İstərdim öncə alim və şəxsiyyət məsələsinə toxunaq. Məsələn, mənim tanıdığım elə həmkarım, elmlər doktoru adını daşıyan alimlər xa0var ki, heç nə bacarmayan, istedadsızlığı ilə gələcəkdə də elmdə heç nə meydana qoya bilməyəcəyini ifadə edən adamların elmi ad almasına şərait yaradırlar. Bəzən özləri onlar üçün namizədlik, doktorluq dissertasiyaları yazırlar. Düşünürəm ki, elmin də qeyrəti var. Əgər o, alimdirsə, nə üçün onun təssübünü çəkmir. İstərdim ki, Siz dünya görmüş bir alim kimi bu məsələyə münasibətinizi bildirəsiniz”¦
Rafiq Əliyev: Bu suala həm Azərbaycan, həm də dünya prizmasından cavab vermək istərdim. Mənim düşüncəmə görə o insan ki, özünə alim deyir o, alim deyil. Allah Xudu Məmmədova rəhmət eləsin, o deyərdi ki, alim Eynşteyndir, Nyutondur. Bu, Xudu Məmmədovun yüksək əxlaqından xəbər verirdi. Mən bir dəfə qəzetlərin birində «Katibəmdən üzr istə» adlı köşə yazısı oxudum. Yazının məzmunu belə idi ki, bir nəfər idarə müdirinin yanına gəlir. Öncə katibə ilə görüşməli olur. Vəziyyət elə gətirir ki, katibə ilə yaxşı danışmır. Səhəri gün həmin adamı katibə ilə danışıq qaydalarını pozduğuna görə işdən azad edirlər. Bu olmuş əhvalatdır. Ondan sonra hamı həmin katibə ilə necə danışmağı öyrənir. İndi bəzi millət vəkilləri, iş adamları bir də görürsən ki, elmlər namizədi, elmlər doktoru oldular. Hansı ki, ömürlərində nə bir laboratoriya üzü görür, nə bir elmi tədqiqat aparırlar. Belələri Azərbaycanda az deyil. Mən bilmirəm onlar bu adı necə qəbul edib, necə daşıyırlar? Dünya prizmasından məsələyə yanaşdıqda heç vaxt düşünə bilmirəm ki, Eynşteyn, Nyuton özünə alim deyib. Onlar deyirdilər ki, bu bizim peşəkar sənətimizdir. O ki qaldı şəxsiyyət məsələsinə, bu bir qədər çətin məsələdir. Mənim İnternetdə belə bir fikrim var. Allah insanı Pareto-optimal yaradır. Pareto bir italyan aliminin adıdır. İyirminci əsrin əvvəllərində yaşayıb. O, iqtisadçı olub. Çox yaxşı bir fikir irəli sürüb. Amma onu isbat eləməyib. Deyib ki, hər hansı bir obyektmi, prosesmi, fərdmi çoxlu meyarlarla səciyyələnirsə, o meyarlardan birinin yaxşılaşdırılması heç olmasa o birilərdən birinin pisləşməsinə səbəb olur. Hər şeyi eyni vaxtda yaxşılaşdırmaq mümkün deyil. Allah insanı yaradanda Pareto-optimal yaradır. Birinİ verir, birini vermir. Baxın, o, pullu adamlar ki, var, mənim həm müşahidələrimə, həm də əsaslandığım faktlara görə onların heç biri xoşbəxt deyil. Allah pul verər, ağıl verməz, ağıl verər, şəxsiyyət verməz, şəxsiyyət verər, səhhət verməz. Yəni bütün bunları Allah heç vaxt bir yerdə verməz. Mən bunu 1976-cı ildə Moskvada nəşr olunan bir kitabımda teorem kimi istifadə edərək vermişəm. Riyazi baxımdan göstərmişəm ki, doğrudan da bir meyarın yaxşılaşdırılması yalnız və yalnız o birilərinin pisləşməsi hesabına baş verir. Əslində bu teoremin müəllifi mən deyiləm, Allahdır. Allah özü hər şeyi belə yaradıb. Qoqolun «Evlənmə» əsərini yadınıza salın. Orada qıza elçi gəlirlər. Qız heç kəsi bəyənmir. Hərədə bir qüsur tapır. Birinin burnu, birinin ağzı, birinin gözü əyridir, deyir. Təbii ki, beləsi tapılmır. Bu teoremin müəlliflərindən biri də elə Qoqoldur. Ancaq Allahın sevgisinə tuş gəlmiş insanların varlığını da danmaq olmaz. Mən yazılarımın birində göstərirəm ki, Allahsız alim tanımıram. Elə bu adda bir məqaləm də var. Bu yazı internetdə də yayımlandı. Ətrafında xeyli müzakirələr aparıldı. Eynşteyn də, Nyuton da Allaha sonsuz inam bəsləyiblər. Lütfi Zadənin leksikonunda ən çox işlənən söz «İnşaallahdır». Allahın sevgisinə tuş gəlmiş insanlar var ki, Allah onlara həm elm verir, həm də şəxsiyyət əta edir. Belələri var və onlar dünyada çoxdur. Şəxsiyyət üçün ən mühüm meyar, fikrimcə, genetik olaraq ötürülmüş xeyirxahlıqdır. Hər şeyə pul gözü ilə baxılan cəmiyyətdə xeyirxahlığın aşınması labüddür. Amma insanlar var ki, xeyirxahlıq onların həyat amalıdır. Mən də həyatımda belə insanlarla rastlaşmışam. 1963-cü ildə mən ali məktəbi bitirəndə SSRİ rəhbərliyinin qərarına əsasən məzunlara diplom 2 il istehsalatda işləyəndən sonra verilirdi. Həmin il Moskvaya SSRİ Elmlər Akademiyasının İdarəetmə Problemləri İnstitutunun aspiranturasına zəmanətlə göndərilirdim. Amma diplom tələb edirdilər. Rektora müraciət etdim. Qanunu poza bilmərəm deyb, etirazını bildirdi. Odur ki, istehsalata getməyi qərara aldım. Sənədlərimi götürəndə akademik Paşa Quluzadə kabinetindən məni görüb səslədi. Gəlişimin səbəbini soruşdu. Dedim ki, Zərifə xanımın yanına gedib sənədlərimi almaq istəyirəm. Vəziyyəti ümumilikdə ona danışdım. Dedi ki, Zərifə xanım bu gün yoxdur. Sabah gəlib deyərsən ki, Paşa Piriyeviç tapşırdı ki, sənin sənədlərini Moskvaya diplomsuz göndərsin. Diplomunu sonra alıb yola salarıq. Bundan sonra mənin Moskvada oxumağım, müdafiə eləməyim üçün daha bir maneə qalmadı.xa0
1989-cu il idi. ABŞ-ın Sietl şəhərinin Vaşinqton Universitetində böyük bir elmi konfrans keçirilirdi. Dünyanın sayılıb-seçilən alimləri iştirak edirdi. Mən orta sıralarda əyləşmişdim. Lütfi Zadə rəyasət heyətindən düşüb mənə yaxınlaşıb dedi ki, sən üçüncü çıxış edəcəksən. Dedim ki, professor, mən çıxış edə bilmərəm. Təəccüblə səbəbini soruşdu. Dedim ki, axı bura mənim yerim deyil. İsrar etdi. Nə görürsən, bu elmin gələcəyi barədə nə düşünürsən onu da danış, dedi. Mən çıxış elədim. Lütfi Zadənin mənə olan bu münasibəti içindəki elmi, həm də Azərbaycançılıq, vətənpərvərlik hisslərindən yaranırdı. O, konfransın yüzlərlə iştirakçısında Sizin dediyiniz «Müəyyənlik prinsipinə» rəğmən haqqımda rəy formalaşdırdı, onların nəzərinə belə bir adamın olduğunu çatdırdı.
Şəxsiyyətin ən ali keyfiyyətlərində biri də nəfsinə qalib gəlməsidir
SSRİ Elmlər Akademiyasının vitse prezidenti, İnterkosmosun sədri Boris Nikolayeviç Petrovla işimlə əlaqədar mütəmadi olaraq şəxsi, elmi münasibətlərdə olurdum. Onun nə iş prosesində, nə də ailəsində bir dəfə də olsun səsini ucaltmasının şahidi olmadım. O, 1980-ci ildə dünyasını dəyişəndə mən dəfndə iştirak etmək üçün Moskvaya yollandım. Akademiyanın həyətində çoxlu sayda adam toplaşmışdı. Orada Səlim Axundov adlı bir xa0tanışımı gördüm. Soruşdum ki, Siz Boris Nikolayeviçi tanıyırdınızmı? Bəli, dedi. Onu xeyirxah insan kimi tanıyırdım. Aspiranturanı qurtarıb ailə qurmuşdum. İki övladım və həyat yoldaşımla Moskvada 7-8 il idi ki, kirayədə yaşayırdıq. Mənə dedilər ki, deyə Səlim Axundov sözünə davam etdi: Boris Nikolayeviçə müraciət et, o, sənə ev almaqda kömək edər. Onu heç vaxt görmədiyim üçün yanına gedə bilmirdim.
Səlim Axundov deyildiyi kimi etməyə məcbur olur. Boris Nikolayeviçlə görüşür. Vəziyyətini ona danışır. O, Səlimin vəziyyətindən xeyli narahat olur. Lazımı yerlərə müraciət edib xa0Səlim Axundova Moskvada ev verdirir. Fikrimcə, bu, şəxsiyyətə xas olan əsl xeyirxahlıq nümunəsidir. Şəxsiyyətin ən ali keyfiyyətlərindən biri də nəfsinə qalib gəlməsidir. Ən böyük sərkərdə nəfsinə qalib gələn insandır. Ziyalı, alim və şəxsiyyət problemində birinci yerdə nəfs dayanır. Ziyalının meyarları çoxdur. Ziyalı gərək azad, müstəqil ola bilsin. Bilirsinizmi, elə adamlar, alimlər var ki, onları müzakirə etmək olmaz. Elə şairlər, yazıçılar, elm adamları var ki, öz sənətlərində yüksək mərtəbəyə ucala biliblər. Amma Allah onlara şəxsiyyət verməyib, onlar tanrının sevgisinə tuş gəlməyiblər. Elə böyük alimlər var xa0ki, ailə əxlaqı yoxdur, yaxud öz əxlaqı yoxdur. Bir jurnalist məndən soruşdu ki, nə üçün yazılarınızda əxlaq sözünü çox işlədirsiniz?-Ona görə ki, cəmiyyətdə ən çox aşınan əxlaqdır, dedim.
Əjdər Ağayev: Elə alimlərimiz var ki, yaxşıya pis, pisə yaxşı deyir. Elmi dəyəri olmayan bir işi yüksək səviyyəli elmi tədqiqat işi təqdim edirlər. Amma düzgün yanaşma odur ki, meydanda olan işin nöqsanlı cəhətləri göstərilsin, onların aradan qaldırılması üçün tövsiyələr verilsin. Əslində elmi tədqiqat işi ilə məşğul olana bu yolla xeyirxahlıq etmiş olarlar, nəinki, onun keyfiyyətsiz işini yaxşı iş kimi təqdim etməklə. ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədov konfransların birində bu məsələyə münasibət bildirdi. Dedi ki, yaxşı alim kimi tanıdığım bəzi adamların heç bir elmi dəyəri olmayan bir işə müsbət qiymət verməsi məni təəccübləndirir. Rafiq müəllim, Sizcə bu, şəxsiyyətləmi, xarakterləmi, yoxsa nə ilə bağlıdır?
Rafiq Əliyev: Bu məsələdə bir dünya, bir də Azərbaycan reallığı var. Dünya reallığında Sizin toxunduğunuz bu məsələ var, amma cüzi”¦ Lütfüzadənin «Çəkic» adlı elmi prinsipi var. Ehtimal nəzəriyyəsi ilə məşğul olanlar «Qeyri-səlis məntiqi» qəbul eləmirdilər. «Çəkic» prinsipinə görə, əgər sənin əlində bir alət var, o da yalnız çəkicdirsə, hər şey sənə mismar kimi görünəcək. Dünya elmində belə bir məsələ var. Əgər sən elminlə bir addım irəlidəsənsə, sənə qarşı qısqanclıqlar başlayır. Mən öz yazılarıma qarşı da belə bir münasibətin şahidi olmuşam. Lakin əsərlərimə qarşı tutarlı bir irad irəli sürə bilməyiblər. Fikirlər ümumi səciyyə daşıyıb. Bunu sənət paxıllığı adlandırmaq olar. Amma nə isə ummaq düyna təcrübəsində yoxdur. Bizdə isə əksəriyyət nə isə umur. Heç olmasa bir zəng vurulmasını, tapşırılmasını gözləyir. İkincisi isə elmi bilməməzlikdən irəli gəlir. Elmdən xəbəri olmayan adam onun haqqında nə fikir söyləyə bilər.
Əjdər Ağayev: Bizdə belə bir təcrübə də var ki, çoxları öz işlərini özləri yazmırlar, kiməsə yazdırırlar. Yazan adam da bəzən peşəkar olmur. Sonra da iş haqqında yalançı rəylər təşkil edirlər. Hətta nə danışmalı olduğunu, ona hansı sualların veriləcəyini də yazıb əlinə verirlər ki, oradan oxusun. Bu gün bu çox geniş vüsət alıb. Mənim qəbul edə bilmədiyim cəhətlərdən biri də qabiliyyətli adamlara yaradılan maneələrdir. Qabiliyyətsizlərə hər cür şərait yaradılır. Qabiliyyətlilərin işi isə çətinə salınır. Bunu edənlər də bizim alim həmkarlarımızdır. Niyə bizim cəmiyyətimiz bu gun bu hala gəlib çıxıb. Görünə-görünə, bilinə-bilinə saxtakarlıq baş alıb gedir, niyə bunun qarşısı alınmır?
Əgər elmə ümumi gəlirdən 2%-dən az vəsait ayrılırsa, o elm o iqtisadiyyata təsir göstərə bilmir
Rafiq Əliyev: Bu, mənə tanış mövzudur. Bu suala bir neçə dəfə də cavab vermişəm. Bunun bir əsas səbəbi var. Bu da odur ki, bu gün bizdə elmə sosial sifariş yoxdur. Elm və iqtisadiyyat arasında bir proporsiya var. Əgər elmə ümumi gəlirdən 2%-dən az vəsait ayrılırsa, o elm o iqtisadiyyata təsir göstərə bilmir. Bizdə isə elmə 0,6% ayrılırdı.xa0
Azərbaycanda iqtisad elmi aşağı səviyyədədir. Bizdə sadəcə diskriptiv statistika var. Neçə oğlan, neçə qız uşağının doğulduğunu, urbanizasiyanı müzakirə etməkdən savayı bir şey yoxdur. xa0Hələ neçə il bundan əvvəl mən deyirdim ki, iqtisadçıları yığıb bunu müzakirə etmək lazımdır. Dünyada 4 iqtisadi model var. Birinci xa0iqtisadi modelə misal olaraq ABŞ-ı göstərə bilərəm. xa0ABŞ-ın əldə etdiyi milli gəlirin təxminən xa089%-i bilikdən gəlir. Onlar bilik istehsal edirlər. İstehsal etdiyi balaca bir texnologiya milyardlarla qazanc deməkdir. İkinci model texnoloji iqtisadi modeldir. Bu modeli tətbiq edən ölkələr bilik texnologiyalarını alıb çox vicdanla işləyirlər. Məsələn, Yaponiya. Onların elmi çox yüksək deyil. Bizə yüksək görünür. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra onlar qarşılarına məqsəd qoydular ki, təhqiqata o qədər çox pul ayırmayacaqlar, amma yaxşı məhsullar buraxacaqlar. Biz bu gün onun şahidiyik. Üçuncü, xammal satan ölkələrin iqtisadi modelidir. Azərbaycan bu modelə daxildir. Dördüncü, Aqrar modeldir. Məsələn, Monqolustan kimi ölkələr bu modellə yaşayırlar. İndi biz bir iqtisadi model düşünməliyik. Nə isə istehsal etmək, nə ilə pul qazanmaq barədə düşünməliyik. Elmdə də bu prinsipə əməl etmək lazımdır. Əgər elmə sosial sifariş olarsa, onda pul qazanmaq istəynlər başqa istiqamətə yönələcək, elmlə məşğul olmaq istəyənlər elmə”¦ O ki qaldı bizim vəzifə sahiblərinin-millət vəkillərinin, iş adamlarının elmlər namizədi, elmlər doktoru adını almasına-mən buna bir izafi hiss kimi baxıram. Elə adamlar var ki, villalarının sayını bilmir. Sürücüsüz getsə heç tapa da bilməz. O insanlar var-dövlətdən artıq doyublar. İndi onlara professor, akademik adı və bu adın hissi lazımdır. Sonra isə əxlaq məsələləri başlayır. Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində multi-mediadan xüsusi kurs aparırdım. Məni həmin kursu aparmağa rəhmətlik Famil Mehdi dəvət eləmişdi. Qeyd edim ki, jurnalistika fakültəsinin tələbələri açıqfikirli və demokratik düşüncəli insanlardır. Bizim onlarla həyatımızın, cəmiyyətimizin problemlərinə həsr olunmuş açıq söhbətlərimiz olurdu. Fakültənin tələbə qızlarından biri dərs zamanı belə bir fikir söylədi ki, Dubaydakı qadınlarımız daha şərəflidir, nəinki tələbəsindən pul alan professor. Çünkü bədən onunkudur. Əgər əxlaq imkan verirsə istədiyi kimi manipulyasiya edə bilər. Əgər əxlaqsızlıq edirsə bu, fərdidir, onun öz işidir. Amma tələbəsindən pul alan professor millətini, onun gələcəyini satır. Əxlaqsızlıq da elə bundan sonra başlayır.
Əjdər Ağayev: Siz Azərbaycanı dünyada təmsil edən alimlərimizdənsiniz. Və dünyanın çox böyük önəm verdiyi Azərbaycanlı alim Lütfi Zadənin varisisiniz. Mən istərdim ki, alimlərimizin dünyaya çıxış problemlərindən və bu sahədəki mövcud vəziyyətdən bəhs edəsiniz. Bu gün dünya alimləri dünya elminə nə ilə xidmət edirlər. Dünya elmi Azərbaycan elminə nə verir, Azərbaycan elmi dünya elminə nə bəxş edir. Ümumiyyətlə, Sizin beynəlxalq elm aləmində iştirakınız Azərbaycana nə kimi əhəmiyyət gətirir?
Rafiq Əliyev: Mən düşünürəm ki, dünya elmi azartlı bir oyundur. Bura düşdün çıxa bilmirsən. Əvvələn, dünya elminə çıxmaq asan deyil. AMEA-nın iclaslarının birində mərhum akademik Ziya Bünyadov üzünü alimlərə tutub dedi ki, özünüzə düyna şöhrətli alim deyirsiniz. Amma Sizi Xırdalandan o tərəfə heç kim tanımır. Onun bu sözündə böyük həqiqət var idi. xa0Dünya elminə çıxmaq üçün gərək alim öz fikrini yüksək səviyyədə ingilis dilində ifadə edə bilə. İkincisi, gərək sənin elə əsərlərin olsun ki, dünya çapında indeksli jurnallarda dərc olunsun. Dünya gərək səni öncə bu jurnallardan tanısın. Yoxsa hansısa konfransı, seminarı aparmağa təşəbbüs göstərsən sənə gülərlər.Üçüncüsü, imzan tanındıqdan sonra nəşriyyatlar, jurnallar səndən əl çəkməyəcək. Dalbadal sifarişlər verəcək, konfranslara dəvət edəcəklər. Dünya elmində gərək elə bir yerə qalxasan ki, söz deyə biləsən. Mənim dünya üzrə üç konfransım işləyir. Almaniyada, İtaliyada, Portuqaliyada, Təbrizdə, Kiprdə, Türkiyədə, İspaniyada, Fransada, Finlandiyada və digər ölkələrdə təşkil olunur. Dünyanın aparıcı alimlərinin iştirakını təmin etmək üçün gərək konfransda maraqlı mövzu qoyasan. Böyük alimlər də ora nə isə öyrənməyə, yeniliklərdən xəbərdar olmağa, fikir mübadiləsi aparmağa gəlirlər. Birinci elmi konfransımı Təbrizdə keçirdim. Doğrudur, xeyli maneələrlə qarşılaşdım. Amma Təbrizdə keçirilməsinə nail oldum. Təbrizdə ona görə keçirdim ki, Təbriz yuxularımızın şəhəri idi. Mənim kitablarımın bir neçəsinə Lütfi Zadə ön söz yazıb. Həmin kitabların birində mən onun bəzi fikirlərinə tənqidi münasibət bildirmişəm. Zadə bizim ağsaqqalımızdır. Dünya alimləri belə hala soyuqqanlı yanaşırlar. Adi hal kimi qəbul edirlər. Deyilən tənqidi qəbul edir və ona yüksək mədəni səviyyədə öz cavablarnı verirlər. Bizdə belə bir şey olanda elə bilirlər ki, ata-baba düşmənçiliyi var. Ola bilər ki, bizim hansısa alimimiz xaricdə konfransda iştirak edib və məruzəsi dinlənilib. Amma dünya miqyasına çıxan alimlərimiz azdır. Mən beynəlxalq konfransralarda yalnız plenar iclaslarda çıxışım nəzərdə tutulanda iştirak edirəm. Plenar məruzəçi isə 2, yaxud 3 olur. Məsələn, Torontodakı konfransda Lütfi Zadənin, mənim və bir Kanadalı alimin plenar məruzəsi dinlənildi. Əfsuslar olsun ki, bu gün Azərbaycan elminin səviyyəsi dünya səviyyəsindən aşağıdır. Çünkü ona sosial sifariş yoxdur. Amma inanıram ki, nə vaxtsa olacaq.
Əjdər Ağayev: İstərdim Lütfüzadə ilə əlaqələrinizdən bəhs edəsiniz”¦
Rafiq Əliyev: Lütfi Zadə ilə tanışlığımızın tarixi 1964-cü ildən, mən Moskvada SSRİ Elmlər Akademiyasının İdarəetmə Problemləri İnstitutunda aspiranturada oxuyandan başlayır. Bu institut dünyada çox məşhur idi. Ora həm öyrənməyə, həm də öyrətməyə gəlirdilər. 1964-cü ildə Lütfi Zadə də ora gəlmişdi. İnstitutda çalışan dünya şöhrətli alim, Lenin mükafatı laureatı Tsipkin Lütfüzadə ilə məni tanış etdi. Dedi ki, Zadə sənin həmyerlindir. Onunla bir də 5-6 ildən sonra Amerikada konfransda görüşdük. Həyat yoldaşı ilə birlikdə gəlmişdi. O, məni restorana dəvət etdi. Birlikdə yemək yedik. Konfransdakı məruzəm onun xoşuna gəlmişdi. O, mənə təklif etdi ki, gəl bir yerdə elmi işlər aparaq. Təbii ki, razılaşdım. O vaxtdan biz bir yerdə xeyli iş görmüşük. O, mənim xaricdə çap olunan 6-7 kitabıma ön söz yazıb. Lütfüzadə ilə birlikdə isə dörd kitabımız nəşr olunub. Mənim bütün konfranslarımda fəxri sədr həmişə Lütfi Zadə olub. O, konfranslarda sona qədər iştirak edir. Bizim birlikdə işlədiyimiz son nəzəriyyə psixoloji baxımdan da maraqlıdır. Nəzəriyyə nədən ibarətdir? Bu gün dünya iqtisad elmi böhrandadır. Bunun bircə səbəbi var. Bu gün dünyanın bütün istehsalçılarını düşündürən yalnız bir məsələ var: maksimum gəlir əldə etmək. İstehlakçı isə düşünür ki, mənim tələbim maksimum yerinə yetirilsin. İnsanın xarakterində eqoizm də var, alturizm də”¦ Mənim vicdanım qəbul eləməz ki, mən kabab yeyim, onun iyi qonşuya getsin, onun uşaqları o iyi hiss edib narahat olsunlar. Bu, şərəfsizlikdir. Real həyat bu deyil. İkincisi, biz heç bir zaman hər hansısa bir məsələ ilə bağlı konkret rəqəmlər irəli sürə bilmərik. Məsələn, deyə bilmərik ki, iki ildən sonra Amerikanın iqtisadiyyatı 6% yüksələcək. Konkret rəqəm reallığa əsaslanmayacaq. Amma desək ki, 6-7% civarında olacaq. Bu, inandırıcı görünə bilər. Amma bəzi, hətta Nobel mükafatçısı olan alimlər birinci variantda versiyalar irəli sürürdülər. Yalnız bircə nəfər 2002-ci ildə Nobel mükafatı almış Daniel Kamenman dedi ki, iqtisadiyyatda çox şey qərar qəbul edən insanların risqindən asılıdır. O, qeyd edir ki, risqli, neytral və risqi sevməyən insanlar var. Kamenman iqtisadiyyatda risqi nəzərə almağın vacibliyi funksiyasını irəli sürdü. O, psixoloqdur. İrəli sürdüyü ideya da yaxşı ideyadır. Qərar qəbul etmək üçün insanın ayrı xüsusiyyətləri var. Biz isə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyyəsinə əsasən deyirik ki, elə şeylər var ki, onu ölçmək mümkün deyil. Məsələn, insanın ziyalılığını necə ölçüb, konkret rəqəm söyləmək olar. Bizim axı belə bir cihazımız yoxdur. Bu barədə irəli sürdüyümüz informasiya dəqiq olmaz. Amma həyat, gündəlik qərarlar hamısı bugünkü informasiyaya əsaslanır. Qərar qəbul edilməsində dürüstlük mühüm rol oynayır. Dürüstlüyü də heç bir cihazla ölçmək mümkün deyil. Dünya alimləri belə bir iqtiadi eksperiment aparıblar. Ölkələri insanların dürüstlüyünə və adam xa0başına düşən ümumi daxili məhsulun səviyyəsinə görə klassifikasiya ediblər. Hər iki göstəriciyə görə bir sıra şərq ölkələri sıfıra yaxınlaşır. Bu, eksperimentin nəticəsidir. Digər tərəfdən bizim cəmiyyətimizin necəliyini görmək üçün heç eksperiment aparmağa da ehtiyac yoxdur. Yazılarımın birində göstərirəm ki, ən böyük dərdim Qarabağ dərdidir. Amma indi görürəm ki, ondan da böyük dərd var imiş: təhsil və səhiyyə”¦ Niyə biz barmağımıza batan bir tikanı çıxarmaq üçün İrana, Türkiyəyə qaçmalıyıq. Ona görə ki, müalicə edənin biliyinə və dürüstlüyünə inam yoxdur. Bu gün dünyanın yeni, mükəmməl iqtisadi nəzəriyyəyə ehtiyacı var. Elm sərhəd tanımır. O bəşəriyyət üçündür. Amma gərək vətəndaş olasan, Azərbaycanlı olasan.
Əjdər Ağayev: Tamamilə doğrudur. Vətəndaşlıqdan daha çox danışmaq yox, vətəndaşlıq mövqeyində dayanmağı bacarmaq lazımdır. O hissi məqam düşən kimi oyatmaq və aşılamaq gərəkdir. İnsan ayaq açdığı torpağın üzərində böyüyüb ucalır. O topağın qədrini bilmək vətəndaşlıq borcu sayılır. Rafiq Əliyev dünyanın müxtəlif konfrans salonlarında məruzə edir, məşhur alimlərlə bir yerdə oturur-durur. Yəni o, dünya çıxımış bir insandır. Amma ürəyində həmişə Azərbaycan məhəbbəti yaşadır, insanlıq duyğuları yaşadır, Vətənini tanıdır. Azərbaycan ziyalıları da onu yüksək səviyyədə qiymətləndirir. Siz Təbrizin adını çəkdiniz. İlk konfransınızı Təbrizdə keçirdiyinizi dediniz. Əlbəttə bu, mövzuda uzun-uzadı danışmaqdansa, bir-iki fakt o hissi bəyan eləyir.
Rafiq Əliyev: Almaniyanın «Şpigel» jurnalı sovet dönəmində məndən müsahibə almışdı. Müxbirin verdiyi suallardan biri də belə idi ki, Siz özünüzü Azərbaycan, yoxsa sovet vətəndaşı hesab edirsiniz? Mən cavab verdim ki, əlbəttə Azərbaycan vətəndaşı”¦ Üstündən bir neçə gün keçəndən sonar partiya rəhbərlərindən biri mənə dedi ki, sən müsahibəndə belə bir ifadə işlətmisənmi? Bəli, -dedim. Çox yaxşı eləmisən deyə cavab verdi. Vətəni nə mənsəbə, nə şöhrətə satmaq olmaz. Çünkü Vətənin bizim heç birimizə borcu yoxdur, bizim ona borcumuz var. Kim olursan ol, birinci növbədə vətəndaş olmalısan, vətəni, onun insanlarının qeyrətini çəkməlisən. Yazılarımın birində qeyd edirəm ki, buna necə dözəsən ki, birinin xa0villaları olsun, o birisi isə ilan vuran zirzəmidə yaşasın. Vətəndaş vicdanı olan insan heç vaxt belə bir şeyə yol verməz.xa0
Əjdər Ağayev: Sizin Azərbaycanda və dünyada öz elm sahənizdə olan adamalarla əlaqələriniz bəllidir. Amma digər elm sahəsinin adamları, ziyalılarla da geniş ünsiyyətiniz var. Bu, münasibətlər Sizə nə verir?
Təmasda olduğum insanlar, Əjdər müəllim, Sizin kimi sınmayan insanlardır
Rafiq Əliyev: Mənim «Azərbaycan ziyalılarının çoxu sındı» adlı bir yazım dərc olunmuşdu. Təmasda olduğum insanlar, Əjdər müəllim, Sizin kimi sınmayan adamlardır. Hüseyn Cavidin belə bir beyti var:
Yurdu sarımış qabalıq, yaltaqlıq,xa0
Yüksəliş varsa, səbəb alçaqlıq.
Alçala-alçala yüksələn adamlarla mən ünsiyyət saxlamıram. Mən onlarla dostluq edə bilmirəm. Mənim dünya miqyasında da çox yaxşı dostlarım var. Həmin münasibətlər, bizim təhsilimizin inkişafına də təkan verir. Bu günə kimi Alaminiyanın Zigen Universitetinə 67 tələbə göndərmişəm. Hər dəfə Almaniyaya gedəndə onları bir yerə yığıb problemləri, qayğıları ilə maraqlanıram. Amerikaya azı 30-40 tələbə, 30-35 müəllim göndərmişəm. Bunlar hamısı münasibətlərin hesabınadır. Bir gün Zigen Universitetinin kanslerini ADNA-ya dəvət elədim ki, tələbələrə universitetin fəaliyyəti haqqında məlumat versin. Sonda tələbələrə dedi ki, məndən nə xahişiniz var? Heç kəs heç bir xahişinin olmadığını bildirdi. Mən dedim ki, xahişim var. Bizdən 50 nəfər tələbə götürə bilərsinizmi? Hə cavabı aldım.xa0
Əjdər Ağayev: Bu gün yetişən gəncliyi necə görmək istərdiniz?
Rafiq Əliyev: 2009-cu ildə Berkley universitetində seminarım var idi. Bu universitet dünyanın ən böyük universitetlərindən biridir. Dünya çapında ikinci yerdə dayanır. Universitetin çoxlu korpusları, klinikası tələbələrin ixtiyarındadır. Seminara hazırlaşarkən tanımadığım bir cavan oğlan yaxınlaşıb Azərbaycan dilində salam verdi. Dedi ki, adım Aslandır, məni Zigen universitetinə Siz göndərmisiniz. Xatırladım. Dedim ki, Tofiq Köçərlinin nəvəsisən? Bəli, dedi. Deməli bu cavan oğlan Zigen universitetini bitirdikdən sonra, Berkley universitetində magistraturanı başa vurub. Demək istəyirəm ki, bizim belə istedadlı, ümidverici gənclərimiz var və çoxdur.
Əgər gənclikdən söhbət gedirsə, mənim ən böyük ümidim xaricdə təhsil alan gənclərədir. Onlar Azərbaycanı inkişaf etdirəcəklər. Azərbaycanda da belə istedadlı, müstəqil düşüncəyə malik olan, daxilində qul psixologiyası olmayan gənclər var. Ümumiyyətlə, mən gənclərimizi belə görmək istəyirəm. Əminəm ki, belə gənclərimizin sayı tezliklə çoxalacaq.
Əjdər Ağayev: Lütfi Zadə Sizi elmdə varisi elan edib. Bu sizin üzərinizə hansı elmi və mənəvi cavabdehliyi qoyur?
Rafiq Əliyev: Biz Lütfi Zadə ilə birlikdə daha çox elmi axtarışlar aparmışıq. Onun mənə olan bu münasibəti mənim elmi dünyagörüşümə olan münasibətindən irəli gəlir. Bir dəfə bir jurnalist mənə sual verdi ki, xa0klassiklərimizi nə üçün tənqid edirsiniz? Cavab verdim ki, biz nə qazanmışıqsa onların çiyinlərində qazanmışıq. Amma indi elə bir dövr yetişib ki, klassiklərimizdən hansınınsa irəli sürdüyü bir fikrin zamanı keçib. İndiki zaman üçün davranış, insan üzərində qurulmuş iqtisadiyyat aktualdır. 100 il bundan əvvəlin iqtisadiyyat haqqında düşüncələri bu gün üçün axı real görünmür. Dünyada qəbul olunmuş «Dayanıqlıq» nəzəriyyəsi var. Biz Lütfi Zadə ilə birlikdə çap edib göstərdik ki, bu nəzəriyyə daha da təkmilləşməlidir. Bu o demək deyil ki, o pis nəzəriyyədir. Xeyr, vaxtında o da aktual olub. Elmin tarixi həqiqətləri var. Onun üçün zaman böyük önəm daşıyır.Zadə mənim üzərimdə çox böyük bir məsuliyyət qoyub. Hesab edirəm ki, mən onun etimadını doğrultmalıyam. Bizim hələ qarşıda onunla görüləcək çox işlərimiz var.
