Almaniya Bundestaqının qondarma "erməni soyqırımı"nın tanınmasını nəzərdə tutan qanun layihəsinin qəbulu Türkiyə və Azərbaycan içtinaiyyəti tərəfindən böyük təpkilərlə qarşılandı, hətta Türkiyə Almaniyadakı səfiri Hüseyn Avni Qarslıoğlunu geri çağırdı. Türkiyənin sərt şəkildə etiraz etdiyi qanun layihəsinin təsdiq olunduğu iclasa Almaniya kansleri Angela Merkel qatılmadığı da bildirilir.
Fransa tarixçisi Maksim Qoenin (Maxime Gauin) “Daily Sabahâ€x9dda dÉ™rc edilÉ™n köşə yazısı da tarixÉ™ münasibÉ™t vÉ™ layihÉ™yÉ™ etiraz baxımından olduqca aktuallığı ilÉ™ diqqÉ™ti cÉ™lb edir. MÉ™qalÉ™nin orijinalı Fransada 3 dildÉ™-fransız, alman vÉ™ ingilis dillÉ™rindÉ™ yayımlanıb.
Redaksiyaya məqalənin Azərbaycan dilinə tərcüməsini millət vəkili, Fransa-Azərbaycan parlamentlərarası işçi qrupun üzvü Cavanşir Feyziyev təqdim etmişdir.
Lütfən, Tarixi tarixçilərə buraxın!
Son dÉ™fÉ™ qondarma “ermÉ™ni soyqırımınınâ€x9d Yerevanda yad edilmÉ™si ErmÉ™nistan hökumÉ™tinin çətin vÉ™ziyyÉ™tdÉ™ olduÄŸunu tÉ™sdiq etdi. Æx8flbÉ™ttÉ™ ki, Avropa Ä°nsan Haqları MÉ™hkÉ™mÉ™si qarşısında “Perinçek Ä°sveçrÉ™yÉ™ qarşıâ€x9d iÅŸi üzrÉ™ məğlubiyyÉ™tdÉ™n sonra ErmÉ™nistan hökumÉ™ti 1915-16-ci illÉ™r faciÉ™sinÉ™ heç bir aidiyyÉ™ti olmayan mükafatları Corc Kluni (George Clooney) kimi tarixÉ™ aid qÉ™rar vermÉ™k sÉ™lahiyyÉ™ti olmayan incÉ™sÉ™nÉ™t xadimlÉ™rinÉ™ paylamaqla diqqÉ™ti cÉ™lb etmÉ™yÉ™ çalışır. Bu minvalla da Jan-Mark Ara Toranyanın vÉ™ Murad Frank Papazyanın hÉ™msÉ™drlik etdiyi Fransa ermÉ™ni birliklÉ™rinin Koordinasiya Åžurası ötÉ™n ildÉ™kindÉ™n fÉ™rqli olaraq bu il 24 aprel yığıncağına Avropa mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™ri üzrÉ™ baÅŸ katibin müavinindÉ™n yüksÉ™k vÉ™zifÉ™li mÉ™muru cÉ™lb edÉ™ bilmÉ™di.
Bununla belÉ™, bÉ™zi siyasÉ™tçilÉ™r Almaniyada Berlinin 2015-ci ilin É™vvÉ™lindÉ™kirÉ™smi mövqeyini dÉ™stÉ™klÉ™mÉ™k cÉ™hdlÉ™rini É™sirgÉ™mÉ™dilÉ™r. DoÄŸrudan da, o zaman Almaniya hökumÉ™ti beynÉ™lxalq mÉ™hkÉ™mÉ™ qÉ™rarının olmaması sÉ™bÉ™bindÉ™n “ermÉ™ni soyqırımıâ€x9d iddialarını tanımaqdan açıq-aÅŸkar imtina etmiÅŸdi. Heç təəccüblü deyil ki, bu imtina türklÉ™r vÉ™ ermÉ™nilÉ™rin tarixi barÉ™dÉ™ qÉ™rarın TürkiyÉ™nin ÅŸÉ™rqindÉ™ki Æx8frzurum vÉ™ Bitlis ÅŸÉ™hÉ™rlÉ™rini hÉ™tta xÉ™ritÉ™dÉ™ belÉ™ göstÉ™rÉ™ bilmÉ™yÉ™n ÅŸÉ™xslÉ™r tÉ™rÉ™findÉ™n verilmÉ™sinÉ™ cÉ™hd edÉ™nlÉ™ri hiddÉ™tlÉ™ndirmiÅŸdi. HÉ™miÅŸÉ™ olduÄŸu kimi, onlar Yohan Lepsiusa (Johannes Lepsius) istinad edirlÉ™r, özlÉ™ri dÉ™ bilÉ™rÉ™kdÉ™n unudurlar ki, Lepsius özünün qatı sağçı, irqçi vÉ™ anti-semit baxışları ilÉ™ ekstremist bir hÉ™rb tÉ™rÉ™fdarı idi vÉ™ hÉ™m dÉ™ ermÉ™ni mÉ™sÉ™lÉ™si ilÉ™ baÄŸlı 1919-cu ildÉ™ nəşr etdirdiyi alman diplomatik sÉ™nÉ™dlÉ™rini bilÉ™rÉ™kdÉ™n saxlataÅŸdırmışdı. Bu saxtakarlıq 13 il É™vvÉ™l Mustafa Çolak tÉ™rÉ™findÉ™n ifÅŸa edildi (Türk Tarix Qurumu Bülleteni, LXVI cild, â„– 247, Dekabr 2002). Çolak Lepsius-un nəşr etdiyi versiyanı sÉ™nÉ™dlÉ™rin É™sli ilÉ™ müqayisÉ™ edÉ™rÉ™k onların faksimillÉ™rini yuxarıda adı gedÉ™n nəşrÉ™ É™lavÉ™ edib. Daha yaxın tarixdÉ™ isÉ™ Lepsius-un saxtakarlıqlarını Günter Levi (Guenter Lewy) özünün “Osmanlı TürkiyÉ™sindÉ™ ErmÉ™ni KütlÉ™vi Qırğınıâ€x9d kitabında tÉ™hlil edib. Müvafiq olaraq, indi artıq qÉ™ti ÅŸÉ™kildÉ™ müəyyÉ™n edilib ki, 1921-ci ildÉ™ BerlindÉ™ Talat PaÅŸanı qÉ™tlÉ™ yetirÉ™n SoÄŸomon Tehliryanın müdafiÉ™si Tehliryanın tamamilÉ™ uydurma hÉ™yat hekayÉ™sinÉ™ É™saslanmışdı. Bu mudafiÉ™dÉ™ Lepsiusun da böyük xidmÉ™tlÉ™ri olmuÅŸdu. Bunun üçün mÉ™sÉ™lÉ™n,Jacques Derogy-nin “MüqavimÉ™t vÉ™ Ä°ntiqamâ€x9d, Marian Nesrobyan MacCurdy-nin “MüqÉ™ddÉ™s Æx8fdalÉ™t: ErmÉ™ni Nemesis Æx8fmÉ™liyyatının SÉ™slÉ™ri vÉ™ Ä°rsiâ€x9d É™sÉ™rlÉ™rinÉ™ baxmaq kifayÉ™tdir. BelÉ™ ki, mÉ™hkÉ™mÉ™ zamanıTehliriyan özünü bu cinayÉ™ti tÉ™kbaşına törÉ™tmiÅŸ kimi qÉ™lÉ™mÉ™ versÉ™ dÉ™, É™slindÉ™ o, 1919-1920-ci illÉ™rdÉ™ ermÉ™ni inqilab federasiyası tÉ™rÉ™findÉ™n yaradılmış mütəşəkkil bir cinayÉ™tkar qrupun (Nemesis) üzvü olub. O deyirmiÅŸ ki, guya ailÉ™sinin qırğına mÉ™ruz qalmasının ÅŸahidi olub, halbuki onun atası hÉ™lÉ™ birinci dünya müharibÉ™si baÅŸlamazdan É™vvÉ™l Belqrada köçmüş vÉ™ 1915-ci ildÉ™n xeyli sonralar oradaca öz É™cÉ™li ilÉ™ vÉ™fat etmiÅŸdir. Tehliriyan guya bacısının oÄŸurlanmasını gözlÉ™ri ilÉ™ gördüyünü iddia edirmiÅŸ, halbuki onun heç vaxt bacısı olmayıb. Qatil guya tam bir tÉ™sadüf nÉ™ticÉ™sindÉ™ qırğından canını qurtardığını bildirsÉ™ dÉ™, É™slindÉ™ 1914-cü ildÉ™n Tehliriyan özü dÉ™ Belqradda olub vÉ™ elÉ™ orada da rus ordusuna qoÅŸulub. BelÉ™liklÉ™, É™slindÉ™ o Şərqi Anadoluda heç bir qırğının çşahidi olmayıb vÉ™ heç zaman Osmanlı Ordusu tÉ™rÉ™findÉ™n mÉ™cburi köçürülmÉ™yÉ™ dÉ™ mÉ™ruz qalmayıb.
Alman cəmiyyətinin son yetmiş ildə təkamülünün dəqiq hüdudlarını bilmək istəyirsinizsə, Aryan irqinin guya ali irq olmasına inanan və öz inamını düşüncəsinin və hərəkətlərinin mərkəzinə qoyan, habelə qətli əsaslandırmaq üçün yalanlar uyduran Lepsius kimi bir avantüristinbu gün Almaniya Federal Parlamentində istinad mənbəyi olması faktı, əlbəttə ki, digər məsələlərlə də yanaşı mübahisə doğuran bir haldır.
Lepsiusun iğtişaş təhdidləri
Erməni məsələsi ilə bağlı Yohan Lepsius haqqında toplanmış bütün ifşaedici bilgilərə rəğmən yenidən ona istinad edilməsi ilə yanaşı, şübhəli şəxslərdən arqument gətirməkbu gün Almaniyada dönə-dönə istifadə olunan bir tendensiyaya çevrilib. Xüsusilə də ötən ildən başlayaraq davam edən Zabel Yesayana (1878-1943) istinadlar bunun parlaq nümunəsidir.
Zabel Yesayan “Hürriyetâ€x9d: “Daily Newsâ€x9d-un É™mÉ™kdaşı William Armstrong kimi sadÉ™lövh insanlar tÉ™rÉ™findÉ™n sadÉ™ yazıçı, sÉ™mimi bir Osmanlı tÉ™rÉ™fdarı vÉ™ buna görÉ™ dÉ™ etibarlı mÉ™nbÉ™ sayılan ÅŸÉ™xs kimi tÉ™qdim olunub. ElÉ™ buradan aydın görünür ki, belÉ™ fikir yürüdÉ™n adamlar heç vaxt heç bir arxivdÉ™ iÅŸlÉ™mÉ™yiblÉ™r. Æx8fslindÉ™ Yesayan ifrat ermÉ™ni milliyyÉ™tçisi idi. O, Bütöv ErmÉ™nistan uÄŸrunda NümayÉ™ndÉ™ HeyÉ™tini tÉ™msil edirdi, daha dÉ™qiq desÉ™k, Yesayan Adanada, Birinci Dünya MüharibÉ™sindÉ™n sonra Qafqazdan MersinÉ™dÉ™k uzanan ErmÉ™nistan iddiasında idi. Bu nümayÉ™ndÉ™ heyÉ™tindÉ™ üstünlüyü Ramgavar partiyası təşkil edirdi vÉ™ bu partiya millÉ™tçi təşkilat olmaqla ErmÉ™ni Legionunda cinayÉ™t vÉ™ intizamsızlıqlara görÉ™ fransız zabitlÉ™ri tÉ™rÉ™findÉ™n günahlandırılırdı. XüsusilÉ™ 1919-cu ildÉ™ Ramgavar partiyasının Misir şöbÉ™si tÉ™rÉ™findÉ™n göndÉ™rilÉ™n “ermÉ™ni üsyanını tÉ™bliÄŸ edÉ™nâ€x9d vÉ™ Fransanının adını alçaldıcı sözlÉ™rlÉ™ ifadÉ™ edÉ™n nifrÉ™tamiz mÉ™zmunlu mÉ™ktubların fransız senzurası tÉ™rÉ™findÉ™n É™lÉ™ keçirilmÉ™siona qarşı iddiaların É™sasını təşkil edirdi. 1920-ci ilin ortalarında fransızlar tÉ™rÉ™findÉ™n Kilikiya iÅŸÄŸalının ErmÉ™nistan dövlÉ™tinin qurulmayacağı ilÉ™ sona yetÉ™cÉ™yini anlayan Yesayan Ä°stanbula gedir vÉ™ verÉ™cÉ™yi bÉ™yanatın É™ks tÉ™sirini dÉ™rk etmÉ™dÉ™n,öz bÉ™yanatında Fransa Ali Komissarı Albert Defransı tÉ™hdid edirdi. Yeseyanın planına görÉ™, fransızların Kilikiya vÉ™ Adana É™razisindÉ™ ErmÉ™nistan yaratmaq təşəbbüsünÉ™ rÉ™dd cavabı verdiyi tÉ™qdirdÉ™ “ermÉ™nilÉ™r aranı qızışdıraraq müsÉ™lmanlarla caxnaÅŸma vÉ™ insidentlÉ™r yaratmalı idilÉ™râ€x9d vÉ™ belÉ™liklÉ™ dÉ™,fransızları bu iÄŸtiÅŸaÅŸlara müdaxilÉ™ etmÉ™yÉ™vÉ™ yaxud daimi orada qalmaÄŸa mÉ™cbur etmÉ™li idilÉ™r. Bütün bunlar sadÉ™cÉ™ boÅŸ sözlÉ™r deyildi. Bu mÉ™qsÉ™dlÉ™ hÉ™m dÉ™ Ä°zmirin ermÉ™ni məşhurları iÄŸtiÅŸaÅŸların törÉ™dilmÉ™si vÉ™ fransızların müdaxilÉ™sini tÉ™min etmÉ™k üçün döyüş təşkilatlarının yaradılmasına 100 min lirÉ™ ianÉ™ toplamışdılar. Albert Defransın 1920-ci il iyulun 4-dÉ™ Quai d'Orsay-a göndÉ™rdiyi teleqramda belÉ™ deyilirdi: “Daha dramatik olanı isÉ™ budur ki, 1920-ci ilin iyununda, Yesayanın “iÄŸtiÅŸaÅŸ törÉ™tmÉ™kâ€x9d tÉ™hdidindÉ™n bir neçə hÉ™ftÉ™ É™vvÉ™l ermÉ™ni vÉ™ assuriyalılardan ibarÉ™t bir qrup Adana yaxınlığındakı Camili kÉ™ndindÉ™ É™ksÉ™riyyÉ™ti qadın vÉ™ uÅŸaq olmaqla 45 türkü qÉ™tlÉ™ yetirib. QÉ™tliam barÉ™dÉ™ hesabatın müəllifi kapitan Dromardın sözlÉ™rinÉ™ görÉ™ bÉ™zi qurbanlar “vÉ™hÅŸicÉ™sinÉ™ eybÉ™cÉ™r hala salınmışdıâ€x9d. Bu qırğının É™sas təşkilatçılarından biri fransız zabiti, leytenant Jak Lömeqr Dübröy tÉ™rÉ™findÉ™n istintaq aparılmadan güllÉ™lÉ™nmiÅŸdi; qalan 26 nÉ™fÉ™r isÉ™, 5-i ölüm cÉ™zasına mÉ™hkum edilmÉ™klÉ™ Adananın fransız hÉ™rbi mÉ™hkÉ™mÉ™si tÉ™rÉ™findÉ™n cÉ™zalandırılmışdı.â€x9d (HÉ™min teleqram indi La CourneuvedÉ™ Xarici Ä°ÅŸlÉ™r Nazirliyinin arxivindÉ™ saxlanır. Mikrofilm 16674.)
Bundan sonra ermÉ™ni millÉ™tçilÉ™rinin 1920-ci il iyulun 10-da təşkil etdiklÉ™ri anti-türk qiyamları É™ksÉ™riyyÉ™ti müsÉ™lman sakinlÉ™rdÉ™n ibarÉ™t olan ÅŸÉ™hÉ™ri faktiki olaraq müsÉ™lmanlardan tÉ™mizlÉ™di. Bundan çox hiddÉ™tlÉ™nmiÅŸ fransız inzibatçısı, polkovnik Eduard Bremond ermÉ™ni vÉ™ assuriyalı cinayÉ™tkarların mÉ™hkÉ™mÉ™siz edam edilmÉ™sini (asılmasını) vÉ™ edamdan sonra cÉ™sÉ™dlÉ™rin ictimai yerlÉ™rdÉ™ nümayiÅŸ olunmasını É™mr edir. (1920-ci il 10 iyul É™mri ilÉ™ Nantez diplomatik arxiv mÉ™rkÉ™zindÉ™ [CADN], qutu 1SL/1V/139-dÉ™ tanış olmaq olar.) BeÅŸ ermÉ™ni vÉ™ bir assuriyalı dar aÄŸacından asılır, altıncı ermÉ™ni qaçmaÄŸa cÉ™hd göstÉ™rÉ™rkÉ™n güllÉ™lÉ™nir. Yalnız belÉ™ radikal tÉ™dbirlÉ™rin görülmÉ™si nÉ™ticÉ™sindÉ™ sakitliyi bir qÉ™dÉ™r bÉ™rqÉ™rar etmÉ™k mümkün olur. Eyni zamanda fransız administrasiyasının maliyyÉ™ mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rinÉ™ mÉ™sul ÅŸÉ™xs olan Paul Bernard öz qÉ™zÉ™bini ÅŸÉ™xsi gündÉ™liyindÉ™ belÉ™ ifadÉ™ edirdi: “Bizi lÉ™kÉ™lÉ™mÉ™k, ÅŸantajvÉ™ tÉ™hrik etmÉ™küçün ermÉ™nilÉ™r É™llÉ™rindÉ™n gÉ™lÉ™ni edirdilÉ™r. HÉ™qiqÉ™t budur.â€x9d Yesayanın iÄŸtiÅŸaÅŸlar barÉ™dÉ™ tÉ™hdidlÉ™rini bilÉ™ndÉ™n sonra bu yazının mÉ™nası daha yaxşı baÅŸa düşülür.
Daha sonra Yesayanın təhrikçiliyi ilə erməni millətçilərinin anti-semit ənənələrinin davamı olaraq və Fransaya ənənəvi bağlılığı olan yəhudi icmalarını hədəfə almaq və çox güman ki, bununla da Osmanlı hökumətinə problem yaratmaq məqsədi ilə erməni soyğunçuları Adanadakı sinaqoqa da hücum edirlər (mayor Tommy Martinin 1 avqust 1920-cil il tarixli hesabatından. CADN. qutu 1SL/1V/135).
Bütün bunları bildikdən sonra Yesayanın əsl sifəti və onun Albert Defransa etdiyi xəbərdarlığın mahiyyəti daha aydın görünür. Sonucda bu təhdidlər qismən də olsa həyata keçdi. Erməni millətçi qrupları öz dindaşlarına, təqribən 60.000 erməniyə təzyiqlər edərək, onları 1921-ci ilin sonunda Kilikiyanı fransız ordusu ilə birgə tərk etməyə məcbur etdilər və onların yeni Türkiyədə türklərlə birgə yaşayışına mane oldular. Türklərlə ermənilərin birgə yaşayışının qarşısını almaq həm Kamalçı, həm də Fransız hökumətini iqtisadi cəhətdən narahat edən məsələ idi. Xüsusilə 60.000 insana Suriya və ya Livanda ev tikmək maliyyə cəhətdən çox baha başa gəlirdi.
KöçürmÉ™ üzrÉ™ fransız komissiyasının müşahidÉ™lÉ™rinÉ™ görÉ™ türk vÉ™ fransız dÉ™stÉ™lÉ™rinin É™vÉ™zlÉ™nmÉ™si heç yerdÉ™ qalmaqallı hadisÉ™lÉ™rlÉ™ müşaiyÉ™t olunmamış vÉ™ xidmÉ™tlÉ™rin bir-birini É™vÉ™zlÉ™mÉ™si normal bir ÅŸÉ™kildÉ™ baÅŸ tutmuÅŸdur. TÉ™xliyÉ™ üzrÉ™ fransız komissiyasının hesabatından göründüyü kimi, Türk ordusunun çıxarılması (geri çəkilmÉ™si) vÉ™mÉ™nzil başına gÉ™lib çatması zamanı “heç bir insident qeydÉ™ alınmayıbâ€x9d.
1921-ci ilin dekabrın 9-da pravoslav, katolik və protestant təriqətlərinə aid icmaların rəhbərləri onlarla danışıq aparan baş fransız vasitəçisi Henry Fankllin-Bouillon-a bəyan edirdilər ki, Kilikiyada qalmaq istəyən ermənilərə özekstremist dindaşları tərəfindən təzyiq və təhdidlər edilərək köçüb getməyə məcbur edilirdilər. Bu gün həmin regionda ermənilərin demək olar ki, heç qalmamasının da əsl səbəbi budur. Beləliklə, 1915-16-cı illərdə qiyamların qarşısının alınması məqsədiləhəyata keçirilmiş məcburi köçürmə tədbiri isə Osmanlı ermənilərinin demoqrafik itkilərinin - ölüm və miqrasiyanın səbəblərindən yalnız biridir. Lakin bu yeganə səbəb olmaqdan çox-çox uzaqdır.
Sonda isə mən öz həqiqi rollarını deyəsən unutmuş kimi görünən siyasətçilərə, aktyorlara və müğənnilərə üzümü tutub demək istəyirəm: Lütfən, Tarixi tarixçilərə buraxın!
Maksim Qoen, Tarixçi
