Lütfi Zadənin xəbərsiz olduğumuz böyük elmi nəzəriyyələri- İlk dəfə Rafiq Əliyevin təqdimatında-MÜSAHİBƏ

Dünyanın nəhəng alimlərindən biri, bəşər tarixində elmə yanaşmanı dəyişən, elmi nəzəriyyələri ilə inqilab yaradan Lütfi Zadə dünyasını dəyişsə də, onun irsi həm davamçıları, həm də soydaşları tərəfindən davam etdirilməlidir.xa0

Bu istiqamətdə ən böyük addımı onun elmi irsinin varisi, dünya çapında tanınan həmyerlimiz, professor Rafiq Əliyev atıb. Rafiq Əliyev Zadənin ona vəsiyyət etdiyi mirası “Lütfi Zadə irsi və Süni İntellekt”x9d Assosiasiyasına bağışlamaqla Zadə irsinin təbliği ilə yanaşı, gənc alimlərin uğurlarına da töhfə verəcək.

Rafiq Əliyev həm də dünyada Lütfi Zadəxa0 şəxsiyyəti və elmi irsinin ən yaxşı bilicisidir. 40 ildən artıq dönəmdə onunla birgə müxtəlif elmi layihələr üzərində işləyib.

Professor Rafiq Əliyev Moderator.az-a Lütfi Zadənin şəxsiyyəti, Azərbaycana bağlılığı, həmçinin, zəngin elmi irsi barədə silsilə müsahibələr verib.xa0

Silsilənin ikincixa0 müsahibəsində biz Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiqə qədərki elmi fəaliyyəti barəsində Rafiq müəllimlə söhbət aparacağıq.xa0

Rafiq müəllim qeyri-səlisə qədərki Lütfi Zadə haqqında- yəni, bu məşhur nəzəriyyəyə qədər alimin gördüyü işlər barəsində ilk dəfə olaraq, çox maraqlı faktlara toxunub. Lütfi Zadə məşhur nəzəriyyəsinə qədər də elm tarixi üçün çox böyük işlər görüb. Bir neçə böyük nəzəriyyənin əsasını qoyub. Rafiq müəllim bu gün ilk dəfə olaraq, həmin nəzəriyyələr haqqında danışacaq

Müsahibə ola bilsin ki, sadə oxucu kütləsinə, geniş auditoriyaya çətin görünsün. Amma Azərbaycanda mütləq kimsə bu barədə də danışmalı idi ki, həmin şəxs də təbii ki, ancaq Rafiq Əliyev ola bilərdi:

-Lütfi Zadənin ilk böyük elmi göstəricisi elə onun doktorluq işi olub. O, həmin doktorluq işini 1949-cu ildə bir konfrans materialında dərc edib. Bu elmi nəzəriyyə parametrləri zamana görə dəyişən dinamik sistemlərin tezlik üsulları ilə işlənməsi üsuludur. Bir az aydın şəkildə deyək. 1930-40-cı illərdə idarəetmə sistemləri nəzəriyyəsi yaranmağa başlayırdı. Ancaq mütəxəssislər belə hesab edirdilər ki, bu sistemlərdəki bütün göstəricilər, parametrlərin hamısı sabitdi, yəni, dəyişmir. Misal üçün, nümunə olaraq, insana dinamik sistem kimi baxaq. Klassik nəzəriyyələrdə - yəni, Zadənin adını çəkdiyimiz nəzəriyyəsinə qədərki elmdə belə hesab olunurdu ki, insan yaşa dolduqca, qocaldıqca onun damarlarının daralması baş vermir; eyni vəziyyətdə qalır. Həmçinin, beynindəki proseslər də dəyişməz qalır. Yəni, nümunə olaraq götürdüyümüz insana stasionar, dəyişilməz sistem kimi baxırdılar. Bu baxış, təbii ki, bütün sahələrdə eyni idi. İdarəetmə elminin dünyaya baxışı sabit, dəyişilməz pəncərədən idi...

Zadə isə gördü ki, yox, istər raket texnikası, istər hərbi, istərsə hər hansı iqtisadi sistem olsun, oradakıxa0 parametrlər getdikcə dəyişir. Məsələn, bir sadə misal çəkək: Neftayırma zavoduna aid kiçik bir qurğu götürək.xa0 Bu qurğunun içərisində reaksiyaların aparılması üçün katalizator var. Onun vasitəsiləxa0 qurğuda benzin, mazut və başqa maddələr ayrılır. Burada iş prosesi zamanı katalizatorun aktivliyindən çox şey asılıdır. Bu aktivlikdən dəxa0 asılı olaraqxa0 xüsusi rejim seçilirxa0 ki, onunla ən lazımlı məhsulu, deyək ki,xa0 benzini daha çox almaq olsun. Amma zaman keçdikcəxa0 iş prosesini həyata keçirən katalizator köhnəlir. Bu zaman artıq əvvəlki tətbiq olunan rejim işə yaramır. Çünki uyğun katalizatorun iş mexanizminə yaramır.xa0 O zaman isə yeni rejimxa0 seçmək lazımdır. Həmin rejim üçün də yeni göstəricilər ”“ uyğunxa0 temperatur, təzyiq və s. parametrlərini seçmək vacibdir ki, qurğuya gələnxa0 neftdən bu şəraitdə maksimum benzin almaq mümkün olsun. Müşahidə etdinizmi, həminxa0 sistemin parametrləri, göstəriciləri məhz zamana görəxa0 dəyişdi. Çünki zaman amilixa0 katalizotarun iş fəaliyyətinə təsir etdi və bu zaman yeni rejimin tətbiqi qaçılmaz oldu.xa0 Bax, Zadə ilk elmi işində dünyayaxa0 belə bir üsulu hədiyyə etdi.xa0 Zadənin dissertasiya işi olan bu nəzəriyyəxa0 idarəetmə elmində çox böyük yenilik kimi qiymətləndirildi.

-Lütfi Zadə mənə həmişə çox böyük minnətdarlıq hissi ilə öz ilk müəllimindən danışardı, o, Raqassini adlı professor idi. Zadənin elmi rəhbəri olub. Zadəxa0 mənə deyərdi ki, yuxarıda haqqında danışdığımız dissertasiyanın müdafiəsi qurtarandan sonra yeni bir elmi məsələyə baş vurduq.xa0 Bu elmi məsələ barəsində danışaq.xa0

Raqassini ilə ərsəyə gətidikləri bu elmi nəticə iləxa0 bağlı 1950-ci ildə məqalə çap etdilər. Məqalə ABŞ-ın “Tətbiqi fizika”x9d adlıxa0 beynəlxalq elmi jurnalında çap olundu və dünya elmi bunu çox böyük maraqla qarşıladı.

-Elə isə, biz də Zadənin ikinci böyük elmi işindən - Raqassini ilə birlikdə ərsəyə gətirdiyi nəzəriyyədən danışaq:

-Danışaq. Amma məqsədli şəkildə bir alimin adını çəkməliyik - kibernetikanın atası sayılan böyük alim Norbert Vinerin... O, həm də riyaziyyatçı idi. “Mən riyaziyyatçıyam”x9d adlı kitabı da var idi. Hə, demək, həmin Viner çox maraqlı bir elmi məsələ həll etmişdi. Qeyd edək ki, onun həmin elmi məsələni işləməsi II Dünya müharibəsinə təsadüf edirdi. Müharibə zamanında da alimlər əsasən, o məqsədə yönələrlər. Viner həmin elmi mülahizəsində bir məsələyə toxunmuşdu: zenit artilleriyasını necə idarə etmək lazımdır ki, düşmən obyektlərini, məsələn, təyyarələrini vurma əmsalı böyük olsun. Yəni, hava obyektini elə dəqiqliklə vura bilim ki, zərbə yalnız dəqiq hədəfə dəysin. O, bu əsnada belə qənaətə gəldi. Uçan düşmən təyyarəsinin koordinatları barədə siqnal alınır. Həmin siqnal isə təsadüfi dəyişəndir, havada obyekt ora ”“ bura yayınır ki, onu vura bilməsinlər. Ancaq alınan həmin siqnalın qəbul vaxtı müxtəlif proseslər baş verə bilər. Məsələn, hava dəyişimi baş verər, bulud qatı, müxtəlif əngəllər yaranar. Viner də məhz bu problem haqqında düşünürdü: mən o siqnalı süzgəcdən necə keçirim ki, alınan siqnallar təmiz olsun, onun əsasında obyekti daha dəqiq vura bilim. Yəni, onunxa0 elmi mülahizəsində iki məsələ diqqət mərkəzində idi: göndərilən siqnal və onun üzləşə biləcəyi ehtimal olunan müəyyən əngəllər. Bu, elmi ədəbiyyatda, idarəetmə sistemlərində Viner məsələsi kimi çox məşhurlaşdı.xa0

-Müəllim, yəqin ki, məşhur Vinerin buxa0 uğurununxa0 Zadə ilə Raqassininin ortaq elmi işi ilə hər hansı əlaqəsi var. Olmaya Viner bu nəzəriyyədə onlar üçün hər hansı boşluqlar saxlamışdı?xa0

-Mən də elə buna gəlirdim. Qayıdaq əvvələ. Demək, Zadə dərin hörmət bəslədiyi müəllimi Raqassini ilə məhzxa0 Vinerin buxa0 məsələsinin genişlənməsinə çalışdılar. Dedilər ki, Viner bu məsələni çox gözəl həll edib, amma bir şeyi unudub, nəzərə almayıb: həmin gələn siqnal ki var, nə qədər əngəllərə bulaşmış olsa da, o siqnalların üzərində koordinatlar barədə informasiya ilə bərabər obyektin hədəfə getdiyi yol haqqında da informasiya var. Amma bu informasiyanı, siqnalın mürəkkəbəsini Viner nəzərə almayıb. Burada bir haşiyəyə çıxım. Qeyd edim ki, ilk dəfədir ki, bu barədə danışıram. Mən də öz işlərimdə Vinerdən gələn bu məsələni sonralar inkişaf etdirmişəm. Amma bu barədə sonra danışarıq.

Deməli, Zadə ilə Raqassini Viner məsələsinə əlavələr etməklə, oradakı boşluğu doldura bildilər. Vinerin nəzərə aldığı iki faktora - alınan siqnal və onun qarşılaşma ehtimalı olan əngəllərə üçüncüsü ”“ konkret hədəfə gedən yol barədə informasiya daşıyan siqnal da əlavə edildi. Zadə müəllimi ilə bu üç siqnal qarışığını nəzərə alaraq, Zadə - Raqassini nəzəriyyəsini yaratdı. Bu nəzəriyyəyə görə, sistemi elə idarə etmək lazımdır ki, alınan siqnallar əsasında daha dəqiq idarəetmə mümkün olsun. Bu elmi ədəbiyyatda Zadə-Raqassini məsələsi adlanır.xa0

Hə, burada çox vacib bir məsələni qeyd etməliyəm. Zadənin bütün elmi irsinin kökündə bu qayə dayanır.

-Zadənin elmdə atdığı ilk addımdan son günlərinə kimi məşğul olduğu bir əsas elmi qayə olub-real həyatda olan qeyri-müəyyənlikləri, təsadüfləri nəzərə alıb, onların əsasında düzgün qərar qəbul etmək! Onun bütün elmi nəzəriyyələri məhz bu qayənin üzərində qurulmuşdu. Qeyri-səlis məntiq də, ondan əvvəlki və ondan sonrakı nəzəriyyələr də bunun üzərində qurulub.xa0

-Viner, Zadə və Raqassinidən qabaq hamı belə hesab edirdi ki, idarəetmə sistemin girişində ancaq əvvəlcədən məlum olan konkret bir siqnal var. Həmin sistem qabaqcadan təyin edilən konkret göstəricilərlə işləməli olurdu. Məsələn, temperaturu 200C saxlayan sistemdə tapşırıq siqnalı kimi 20 ədədi göstərilirdi. Mən deməzdim ki, bu, o zamankı alimlərin zəifliyi idi. Xeyr, sadəcə, bütünlükdə dünya elminin yeni baxışa ”“ Vinerdən başlanan yeni elmi mülahizəyə gücü çatmırdı.xa0xa0

Mənim də bəxtim onda gətirib ki, elmi həyatımda ilk addımlarımdanxa0 başlamış bugünküxa0 günə kimi ancaqxa0 real dünyanın qeyri- müyyənliklərini tuta bilmək və onları istifadə edərək optimalaşdırmaq, daha əlverişli qərar qəbul etmək məsələləri ilə məşğul olmuşam. Bütün elmixa0 fəaliyyətimin əsasında bu qayə dayanır. Və çox qəribədir ki, namizədlik dissertasiyam da məhz bu qayəmə uyğun oldu- Zadə Raqassini məsələsinin genişləndirilməsinə baxdım.xa0 Necə ki,xa0 vaxtilə onlar Viner məsələsini genişləndirmişdilər, eləcə də mən də Zadə-Raqassini məsələsinin inkişaf etdirilməsi ilə məşğul oldum.xa0

-Zadə-Raqassini məsələsinə mən də xüsusi əlavəmi etdim. Nə Vinerdə, nə də Zadə-Raqassinidə həmin əlavə nəzərə alınmamışdı.

Yuxarıda dediyimiz kimi, Vinerin məsələsində idarəetmə sisteminə təsir edən 2, Zadə-Raqassini də isə 3 siqnal nəzərə alınırdı. Oxucular üçün gəl, bir daha xatırlayaq. Zadə-Raqassini məsələsi alınan təsadüfi siqnal, qarşılaşa biləcəyi əngəl və hədəfə gedilən yol barədə informasiyadan ibarət idi. Bizim isə buna bir əlavəmiz oldu: axı sistemə çoxlu həyəcanlandırıcı təsirlər də ola bilər. Amma Zadə-Raqassini məsələsi bunu nəzərə almamışdı.xa0 Belə sistemlərxa0 kombinə olunmuş sistemlər adlanır. Sistemə çoxlu başqa təsirlər də olur. Bəs bu halda onu necə optimallaşdırmaq olar? Mürəkkəb sistemlərdəxa0 həyəcanlandırıcı siqnalları nəzərə almaqla Viner və Zadə-Raqassini məsələsini genişləndirməklə yeni bir nəticə alındı. Bu elmi nəticə 1967-ci ildəxa0 müdafiə etdiyim dissertasiyamda və 1971-ci ildə Moskvada çap etdirdiyim kitabımda şərh olunmuşdur. Orada Zadə-Raqassini tənliyinin genişləndirilmiş forması öz əksini tapıb.xa0

-Biz də dəfələrlə demişik, siz də bir neçə dəfə yazmısınız; Necə olur ki, bu qədər böyük alim olasan, amma heç bir kitab yazmayasan. Zadənin ömrü boyu yalnız bir kitabı olub. O kitabıxa0 1963-cü ildə yazıb. Özü də tək yox, Çarlz Dzoyer adlı professorla birlikdə... Həmin kitabda idarəetmə sistemlərinə tam yeni bir baxış irəli sürüb. Çalışacam ki, onu anlaşıqlı üsulla izah edim. Yuxarıda da dedik ki, Viner və iki davamçısına qədər elmdə hər şey stasionar, dəyişilməz sayılırdı. Mütəxəssislərə görə, qeyri-müəyyən olan heç nə yoxdu. Bütün sistemlərə də belə baxırdılar. Kosmik obyektin, kimyəvi reaktorun içərisində təbii ki,xa0 temperaturu sabit saxlayan sistem lazımdır. Bütün klassik sistemlərdə isəxa0 o temperaturu ölçürdülər.xa0 Əgər temperaturxa0 artırdısa, onu soyudur, azalırdısa, qızdırırdılar.xa0 Bunu ona görə edirdilər ki,xa0 temperatur verilmiş sabit qiymətdə qalsın. Zadə ilə Dzoyer bu kitabda sistemlərin vəziyyəti nəzəriyyəsini irəli sürdülər. Hər hansı sistemdə temperatur niyəxa0 ölçülür? Niyə temperatur sistemin içərisində artıb-azalır? Buna nələr təsir edir? Bu cür sualların cavab verdiyi və kitabda da əksini tapan yeni nəzəriyyəyəxa0 vəziyyətlər fəzasına əsaslanan idarəetmə nəzəriyyəsi dedilər. Bu anlayış dünya elminə ilk dəfə Zadə və Dzoyer tərəfindən daxil olundu. Onlar elmdəxa0 ilk dəfə tək nəticəyə görə yox, həm də səbəbə əsaslanan bir nəzəriyyə yaratdılar.xa0

Daha anlaşıqlı olsun deyə, həyatla bağlı sadə bir misal götürək: İnsan xəstələnəndə, temperaturu qalxanda, yəni məhzxa0 son nəticədə onun hərarətini ölçürük ki, görək nə qədərdi. Əgər hərarət yüksəkdirsə, bu, artıq orqanizmdə baş verən hansısa prosesin son nəticəsidir.xa0 Hansısa proses getməlidir ki, bədəndə temperatur da qalxmalıdır. Amma Zadənin yenixa0 nəzəriyyəsi həmin temperaturun, yəni nəticənin yox, onuxa0 yaradan səbəbləri, insanın vəziyyətini təyin edən əsas parametri öyrənmək üzərində qurulub. İdarəetmə elmi bu anlayış hesabına çox böyük uğur qazandı. Doğrudur, biz sadə misal dedik. Amma bu nəzəriyyəni mürəkkəb idarəetmə sistemlərinə tətbiq edəndə, nə qədər faydalı olduğunu bütün dünya gördü.xa0

Bu gün də bütün kosmik obyektlərdə, NASA-nın oyektlərində, ondan sonra mürəkkəb vacib sistemlərdə, esktrimal situasiyalarda bu nəzəriyyəxa0 tətbiq olunur. Demək olar ki, bütün dünyada bu üsullardan istifadə edirlər.xa0

Bəzən, elmdə elə situasiyalar olub ki, çıxışı, yəni nəticənixa0 ölçə bilməyibər. Elə situasiyalar var ki, orada nəticəni hesablamaq mümkün olmur. Məsələn, kimyəvi reaksiya zamanı ortaya elə məhsul çıxır ki, onun tərkibini mütləq ölçməlisən. Tərkibi ölçmək üçün də 40-50 dəqiqə vaxt keçir. Həmin müddətdə isə reaksiya zamanı partlayış da ola bilər. Məsələn, mənəxa0 elə gəlir ki, Ukraynadakı atom fəlakətinin, Çernobl hadisəsinin də əsas səbəbi idarəetmənin düzgün olmaması olub. Çünki onlar situasiyanı yalnız çıxışa görə idarə edirdilər. Bu nəzəriyyəyə görə idarə etmirdilər.xa0

-Müəllim, bu kitab 1963-cü ildə buraxılıb. Amma bayaq söhbətimizdə dediniz ki, Zadə bu işdən qabaq, 1952-ci ildə təxminən, qeyri-səlis məntiqə bərabər olan bir nəzəriyyə yaradıb. Çoxusu Zadəni qeyri-səlis məntiqə görə tanıyır. Bəs, ona bərabər olan bir nəzəriyyə barəsində niyə çox da geniş məlumat yoxdu? Bir az o barədə danışa bilərikmi?

-Zadə 1952-ci ildə Raqassini ilə birlikdə pioner ola bilən nəzəriyyə irəli sürdü. Nəzəriyyə “Z-çevirmə nəzəriyyəsi”x9d adlanır. “Z”x9d elə Zadənin soyadınınxa0 baş hərfindən götürülüb.xa0

1940-ci illərdə həm idarəetmə elmində, həm kommunikasiya texnologiyalarında iki böyük cərəyan var idi: biri Viner,xa0 o biri isə Şennon cərəyanı idi. Viner cərəyanındaxa0 xa0yuxarıda danışdığımız məsələlər kəsilməz təsirli sistemlər üçün keçərli idi. Məsələn, temperaturu, kosmik aparatdaxa0 trayektoriyanı ölçürüksə, onu hər dəfə kəsilməz surətdə ölçürük. Viner bu üsulla gedirdi. Məsələn, yenə bayaqkı sadə misala qayıdaq. Təsəvvür edək ki, hərarəti bilmə üçün termometri silkələyirik və bədənlə təmasından sonra hərarətin qalxdığını hər an izləyə bilirik.xa0

Amma Şennon deyirdi ki, bu cür ölçmək, hesablamaq lazım deyil. Məsələn, bizim termometrimizdə civə hər saniyədə müəyyən qədər qalxır. Şennon da deyirdi ki, sən onu 0,1 addımdan bir hesabla. Həm də deyirdi ki, bu cür olanda daha informasiyanı daha effektli olaraq uzaqlara ötürmək mümkündür.xa0 Amma bu zamanxa0 kvantlaşmanı gərək elə seçəsən ki, informasiyanı itirməyəsən. Doğrudan da elədir. Biz öz termometrimizlə bədənimizin hərarətini ölçəndə hər saniyə ona baxmırıq ki?! Ya da lap baxsaq belə, hər saniyə dəyişən rəqəmi nə edirik ki?! Doğrudur bu bəsit misaldır. Amma daha mürəkəb nümunələr çəksək, bu cərəyanın nə qədər effektli olduğunu görə bilərik. Məsələn, bu gün bir dövlətdən başqa dövlətə siqnallar, Yerdən Aya siqnallar ötürülür. Onların hesablanmasında Şennon nəzəriyyəsindən istifadə edilir.xa0 Yəni Yerdən aya kəsilməz surətli yox, diskret formalı siqnal ötürülür.xa0

-Belə anladıq ki, Zadə məhz bu iki cərəyandan çıxış edərək, hansısa elmi uğura imza atıb. Özü də qeyri-səlisə bərabər olan elmi işə...

-Bəli, Zadə başa düşdü ki, elmin, texnikanın gələcəyi diskret sistemlərdir. Amma o zaman bu sistemlərlə bağlı hansısa bir nəzəriyyə yox idi. Bütün dünyada mövcud nəzəriyyələr ancaq kəsilməz təsirli sistemlər üçün idi: istər Viner, istərsə də ondan qabaqkılar daxa0 həmçinin....xa0xa0

Bu böyük boşluğu məhz Zadə doldurdu. O, ilk dəfə yeni nəzəriyyəsi ilə diskret sistemlərin sintezi üsulunu təklif etdi.xa0 Kəsilməz sistemlərin diskret sistemlərə çevrilməsinin əsasını özündə əks etdirən nəzəriyyə yaratdı və adını da “Z-çevirmə nəzəriyyəsi”x9d qoydu.xa0 Ondan sonra bütün dünya diskret sistemə keçməyə başladı. Bu çox böyük işdi. Bütün idarəetmə elmini dəyişdi. Elə təxminın qeyri-səlis məntiq miqyasındaxa0 bir elmi nəzəriyyə idi.xa0

Yeri gəlmişkən, bir əlavə edim ki, məni Zadə ilə ilk dəfə SSRİ Elmlər Akademiyasında Tsıpkin adlı bir professor tanış etdi. O da uyğun nəzəriyyə üzrə işləyirdi və bu işlərinə görə Lenin mükafatı aldı. Amma Zadə bu nəzəriyyəni 1952-ci ildə yaratmışdı. Tsıpkin isə 1960-cı ildə bu işlərə başlamışdı. Amma SSRİ-də təzə idi deyə Lenin mükafatı verildi.xa0

İndi bütün kompüterlər Zadənin təklif etdiyi həmin diskret siqnallarla çalışır. Amma heç kəs demir ki, həmin nəzəriyyədəki “Z”x9d hərfi Zadənin şərəfinədir.

Mən də yazdığım dərsliklərdə Z-çevirməyə çox böyük yer ayırmışam. Tələbələr 20-25 ildir ki, həmin dərslikdən yararlanırlar. “Z çevirmə nəzəriyyəsi”x9dni oradan öyrənirlər.

-Rafiq müəllim, Lütfi Zadə qeyri-səlis məntiqə qədər həqiqətən böyük işlər görüb. Bir neçə nəzəriyyəsi ilə idarəetmə elminə baxış təmiz dəyişib....

-Əlbəttə, hələ onun qeyri-səlisə qədərxa0 gördüyü başqa elmi işlər də var. Amma onlar Z-çevirmənin yanında bəsit göründüyü üçün toxunmaya da bilərik. Amma onu da deyim ki, həmin elmi nəzəriyyələr də öyrənilir və Zadənin bioqrafiyasında onlara da xüsusi yer ayrılır.xa0

Elə bu silsilədən birini də deyim. Amma təkrarlayıram, onlar qeyri-səlis məntiq və “Z-çevirmə nəzəriyyəsi”x9d ilə müqayisədə o qədər də böyük deyil.xa0 Amma elmi ədəbiyyatda Zadədən danışanda həmin nəzəriyyənin də adını çəkirlər.xa0

-Zadə 1953-cü ildə yeni bir elmi yanaşma irəli sürdü. Bu gün də kosmik texnikada ən çox tətbiq olunan nəzəriyyədir. Dahi də məhz o şəxslərə- öz zəmanəsini 50 -100 il qabaqlayan insanlara deyilir.xa0 Görün nə zaman irəli sürüb ”“ 1953-cü ildə. Amma bu gün də kosmik sənaye o nəzəriyyədən yararlanır. Zadə qeyri xətti filtrlər nəzəriyyəsi verdi ki, faydalı siqnalı əngəllərdən xilas etsin.xa0

-Baxın, dahi bu insanlara deyilməlidir. Biz sizinlə hələ qeyri-səlisə keçməmişik. Amma görün, hələ buna keçməzdən əvvəl də biz nə qədər böyük elmi işlərdən danışdıq. Xüsusən də,”x9dZ-çevirmə nəzəriyyəsi”x9d elmdə böyük dönüş nöqtəsi oldu. Bu gün də digital-rəqəmsal anlayışları çox məşhurdu. Onun əsasını Lütfi Zadə elə bu nəzəriyyələrlə qoydu.xa0

Biz hələ sizinlə qeyri-səlis məntiqə keçməmişik....