"İşğalçı dövlətlə bir ittifaqda ola bilmərik"

Moderator.az hüquq elmlÉ™ri doktoru, professor Ä°lham RÉ™himovun Avropa.info-ya müsahibÉ™sini tÉ™qdim edir: 

- Ä°lham müəllim, son vaxtlar Rusiyanın vasitəçiliyi ilÉ™ DaÄŸlıq QarabaÄŸ münaqiÅŸÉ™sinin hÉ™lli ilÉ™ baÄŸlı AzÉ™rbaycan vÉ™ ErmÉ™nistan prezidentlÉ™ri intensiv görüşlÉ™r keçirirlÉ™r. Bu görüşlÉ™rdÉ™n hansı gözlÉ™ntilÉ™riniz var? 

- Nəticə gözləmirəm, növbəti görüşlərin davamıdır. Hələ Medvedev prezident olan zamanda da çoxlu, belə görüşlər oldu. Amma nəticə olmadı. Hesab edirəm ki, indiki görüşlərin də nəticəsi əvvəlki kimi olacaq.

- MÉ™tbuatda belÉ™ iddialar var ki, AzÉ™rbaycanın Avrasiya Ä°ttifaqına daxil olması ÅŸÉ™rti ilÉ™ Rusiya ErmÉ™nistanı münaqiÅŸÉ™nin hÉ™llinÉ™ mÉ™cbur edÉ™ bilÉ™r. HÉ™tta Rusiyanın ilkin olaraq 7 rayonun qaytarılmasına razılıq verdiyi bildirilir. Hesab edÉ™k ki, ortada belÉ™ bir tÉ™klif, ideya var... 

- Qarabağ problemi birdəfəlik həll olunmalıdır. Bu problemi 2-3 mərhələyə keçirmək xeyrimizə deyil. 7 rayonun qaytarılması şərti ilə Avrasiya İttifaqına daxil olmağımız bizə nə verəcək ki? Əgər Azərbaycan buna razılıq versə, bu məsələ birdəfəlik həll olunacaq və sonradan Dağlıq Qarabağın qaytarılmasını tələb edə bilməyəcəyik. Çünki qeyd olunan həmin 7 rayon Dağlıq Qarabağa aid deyil. Bundan sonra heç kim bizim sözümüzü eşitməyəcək və Dağlıq Qarabağ məsələsi beynəlxalq diqqətdən kənarda qalacaq. Onsuz da müasir dünyada Qarabağ probleminə ciddi fikir verilmir. Əgər 7 rayonun qaytarılması söhbəti baş tutsa, ümumiyyətlə, Dağlıq Qarabağ beynəlxalq aləmdə yaddan çıxacaq. Biz səsimizi qaldıranda deyəcəklər ki, bu məsələ artıq həll olunub. De-fakto həll prosesindən sonra ermənilər də 7 rayonu qaytardıqlarını və problemin həll olunduğunu iddia edəcəklər. İllər keçəcək, nəsillər dəyişəcək, bu problem yeni gələn nəsillərin yaddaşlarından silinəcək. Ona görə də mən problemin birdəfəlik həllinin tərəfdarıyam.

- Siz müsahibÉ™lÉ™rinizin birindÉ™ bildirmisiz ki, QarabaÄŸ probleminin hÉ™ll olunmasında Rusiyadan çox, QÉ™rb dövlÉ™tlÉ™ri maraqlı görünmür. Bu qÉ™naÉ™tinizi necÉ™ izah edÉ™ bilÉ™rsiz? 

- Axı mÉ™ntiq var. Bir tÉ™rÉ™fdÉ™n deyirik ki, Rusiya bizi Avrasiya Ä°ttifaqına dartıb aparır. QÉ™rb isÉ™ belÉ™ bir ittifaqın yaranmasını vÉ™ AzÉ™rbaycanın orada iÅŸtirakını istÉ™mir. Bu, QÉ™rbin marağında deyil. 

AzÉ™rbaycan iqtisadi zonaya daxil olmaq baxımından Avrasiya Ä°ttifaqına bir ÅŸÉ™rtlÉ™ daxil ola bilÉ™r ki, QarabaÄŸ problemi bütövlükdÉ™ É™dalÉ™tli hÉ™llini tapsın. Biz torpaqlarımızı iÅŸÄŸal elÉ™miÅŸ ErmÉ™nistanla, iÅŸÄŸalçı bir dövlÉ™tlÉ™ bir ittifaqda necÉ™ ola bilÉ™rik? 

ƏgÉ™r DaÄŸlıq QarabaÄŸa AzÉ™rbaycanın daxilindÉ™ hÉ™r hansısa status verilmÉ™klÉ™ AzÉ™rbaycanın É™razisi kimi tanınsa biz dÉ™ bu Ä°qtisadi Ä°ttifaqa üzv ola bilÉ™rik. TÉ™bii ki, söhbÉ™t yalnız iqtisadi ittifaqdan gedir. 

Lakin Qərb Qarabağ probleminin həllini istəmir. Qərb başa düşür ki, Qarabağ problemi həll olunmayınca Azərbaycan Avrasiya İttifaqına daxil olmayacaq. Çünki bu baş verəcəyi təqdirdə sərhədlər açılır, Gömrük İttifaqı təşkil olunur, ticarət genişlənir və sair. Ona görə də Qərb Avrasiya İttifaqı səviyyəsində problemin həllini istəmir.

Qarabağ problem həll olunandan sonra bizim bu ittifaqa daxil olmaq ehtimalımız daha çoxdur. Rusiya da anlayır ki, Qarabağ məsələsi həll olunmadan Azərbaycan Avrasiya İttifaqına daxil olmayacaq. Bu səbəbdən, Rusiyanın özü də çıxılmaz vəziyyətdə qalıb. Rusiya başa düşür ki, Qarabağ problemi həll olunsa, Azərbaycanın ittifaqa qoşulmaq məsələsi asan olacaq. Bu da indiki durumda Rusiyaya çox lazımdır.

- SizcÉ™, TürkiyÉ™ dÉ™ bu ittifaqa üzv ola bilÉ™rmi? Çünki son dövrlÉ™r mÉ™tbuatda TürkiyÉ™nin QÉ™rbdÉ™n uzaqlaÅŸdığı, Rusiya ilÉ™ isÉ™ yaxınlaÅŸdığı haqda iddialar sÉ™slÉ™nir. SizcÉ™, AzÉ™rbaycan Rusiya vÉ™ TürkiyÉ™nin birgÉ™ ittifaqı yarana bilÉ™rmi? 

- TÉ™k TürkiyÉ™ deyil, bir çox ölkÉ™lÉ™r dÉ™, sözügedÉ™n ittifaqa maraq göstÉ™rirlÉ™r. Bir sıra politoloqlar mÉ™tbuatda belÉ™ fikir sÉ™slÉ™ndirir ki, biz o ittifaqa daxil olsaq, müstÉ™qilliyimizi itirÉ™cÉ™yik. Amma bu ittifaq bizim siyasi müstÉ™qilliyimizÉ™ toxunmursa, iqtisadi cÉ™hÉ™tdÉ™n xeyrlidirsÉ™, niyÉ™ dÉ™ daxil olmayaq? Bir ÅŸÉ™rtlÉ™ ki, orada iÅŸÄŸalçı dövlÉ™t olmasın. Eyni zamnda mÉ™sÉ™lÉ™ bundadır ki, iqtisadi bir ittifaqda olmaq hÉ™lÉ™ müstÉ™qilliyi itirmÉ™k demÉ™k deyil. 

DigÉ™r tÉ™rÉ™fdÉ™n siz mÉ™nÉ™ elÉ™ bir dövlÉ™t adı çəkin ki, o sözün É™sl mÉ™nasında tam müstÉ™qildir. 

Biz deyirik ki, bizdə hansısa dövlətin bazası olsa, bu müstəqilliyimizi itirmək deməkdir, müqayisəli məsələdir. Türkiyənin ərazisində də NATO bazası var, deməli, onlar da müstəqil deyil, belə misalların sayını artırmaq olar.

MÉ™sÉ™lÉ™n, Avropa Ä°ttifaqının üzvü olan Yunanıstan iqtisadi cÉ™hÉ™ddÉ™n ağır duruma düşəndÉ™ Avropa onlara kömÉ™k etdi. ƏvÉ™zindÉ™ Yunanıstan hökumÉ™tini pensiyaları, maaÅŸları azaltmaÄŸa mÉ™cbur etdi. Ä°ndi onlar müstÉ™qildir, müstÉ™qil deyil? Hansı Avropa ölkÉ™sinÉ™ müstÉ™qil demÉ™k olar? Amerika okeanın o tayından nÉ™ deyir, onlar da onu edir. Deyir, Rusiyaya sanksiya tÉ™tbiq edin, onlar da edir. 

MütlÉ™q müstÉ™qil saymaq olarmı bu dövlÉ™tlÉ™ri? Ä°ndiki dövrdÉ™ heç bir dövlÉ™t tam müstÉ™qil deyil, hamı bir-birindÉ™n asılıdır, çox vaxt da iqtisadi cÉ™hÉ™ddÉ™n. Ä°ndi Avropa-Rusiya qarşıdurmasına fikir verin. Rusiya QÉ™rbdÉ™n texnoloji cÉ™hÉ™tdÉ™n asılıdır. QÉ™rbdÉ™ texnologiya, Rusiyada isÉ™ xammal vÉ™ tÉ™bii sÉ™rvÉ™tlÉ™r var. Ona görÉ™ dÉ™, bir-birlÉ™rindÉ™n asılıdır. Avropa ölkÉ™lÉ™rinin böyük birliyi olsa da, üç Avropa ölkÉ™si bütün Avropanı çiynindÉ™ aparır - Almaniya, Fransa, Ä°taliya. Bu üçlüyün hesabına Avropa düşdüyü çətin vÉ™ziyyÉ™tdÉ™n çıxa bilir. Birliyin özünün dÉ™ öz müsbÉ™t cÉ™hÉ™ti var, hansısa dövlÉ™t çətinliyÉ™ düşsÉ™, ona kömÉ™k edir. Portuqaliya, Yunanıstan, Ä°spaniyaya bu birlik kömÉ™k edib. Hansısa birliyin üzvü olmaq müstÉ™qilliyi itirmÉ™k deyil, üzv olmağın da müsbÉ™t cÉ™hÉ™tlÉ™ri var. 

- Sizcə, Azərbaycanın Avrasiya İttifaqına üzv olması ölkəyə hansı perspektivlər vəd edir?

- Avrasiya İttifaqına hələlik üç dövlət daxil olub. İndi Ermənistan da üzvliyə hazırlaşır. Birliyi yaradanlar keçmiş SSRİ dövlətləridir, onlar iqtisadi cəhəddən bir- birlərinə çox bağlı olub.

Bu ittifaqa daxil olmaq vətəndaşlarımızın Rusiyada daha rahat yaşamasına şərait yarada bilər. Biz də, təbii sərvətlərə malik Rusiya da, iqtisadi cəhətdən bir-birimizə xeyir verə biləriksə, niyə birlikdən qaçmalıyıq ki? Lakin ortada, öncə dediyim kimi, Qarabağ probleminin həlli məsələsi var.

- Uzun müddÉ™t Rusiyada yaÅŸamısız vÉ™ bu ölkÉ™nin siyasi eltasına da bÉ™lÉ™dsiniz, sizcÉ™, Rusiya QarabaÄŸ mÉ™sÉ™lÉ™sindÉ™ istÉ™nilÉ™n vaxt ErmÉ™nistana tÉ™zyiq edÉ™ bilÉ™rmi? 

- İndiki şəraitdə bu real görünmür. Rusiya belə bir mövqe ortaya qoyub ki, Azərbaycan və Ermənistan özü razılığa gəlsin, onlar da bu razılığa qarant olsunlar. Mən inanmıram ki, Rusiya Ermənistana qarşı təzyiq edə bilsin.

- Azərbaycan Avrasiya İttifaqına üzv olarsa, Rusiya bu problemin həll olunması üçün təzyiq edə bilərmi Ermənistana?

- Bu suala demək olar ki, cavab verdim. Təkrar edirəm, Qarabağ problemi həll olunmayınca, Azərbaycanın ittifaqa üzv olacağına inanmıram.

- Rusiya Ukrayna münasibətlərinin gələcək perespektivi necə olacaq?

- Rusiya bu münaqişənin genişlənməsinin marağında deyil. Rusiyanın Ukraynaya daxil olmaq, oranı işğal etmək planı olmayıb. Ruslar Ukraynada olan öz soydaşlarını müdafiə edir. Təsəvvür edək ki, Gürcüstan azərbaycanlılarını sıxışdırırlar və orada olan azərbaycanlılar bizə müraciət edir. Biz bu zaman onlara yardım etməliyik, ya yox? Təbii ki, etməliyik.

- SizcÉ™, Ukraynada rusları sıxışdırırdılar?  

- SizÉ™ bir mÉ™sÉ™lÉ™ni deyim, Rusiyanın É™sla Krımı öz tÉ™rkibinÉ™ birləşdirmÉ™k planı yox idi. Bu, Kiyevin provakasiyası nÉ™ticÉ™sindÉ™ baÅŸ tutdu. Orda elÉ™ proseslÉ™r baÅŸ verdi ki... MÉ™sÉ™lÉ™n, rusları, rus dilini sıxışdırmaÄŸa baÅŸladılar. 

- Ukraynada siyasi proseslərin bu yöndə getməsində Qərb maraqlı idi?

- Qərb dövlətləri ABŞ-ın dediyi ilə oturub durub, göstəriş ordan gəlir, Avropada konkretləşir. Əslində bütün bu proseslər Rusiyanı zəiflətmək, dağıtmaq, dünyada ABŞ-ın hegemonluğunu bərqərar etmək üçün pereventiv addımların davamı idi. Bunun üçün Ukraynada əlverişli zəmin yaranmışdı və o zamankı prezident Yanukoviçin prinsipsiz, ikibaşlı oyunları prosesləri sürətləndirdi. Yadınıza salın, Avropa dövlətlərinin başçılarının neçəsi həmin o Maydanda çıxış etmişdi. Bu dünyada anoloqu olmayan bir proses idi. Rusiya isə Ukraynaya humanitar yardım aparırdı. O dəqiqə başladlar ki, Rusiya başqa dövlətin ərazisinə müdaxilə edir. Halbuki onlar yardım aparırdılar, hazırda ABŞ Suriyanı bombardman edir. Sən kimdən icazə almısan bunu etməyə? Bir dəfə Əfqanıstanda toy edən dinc vətəndaşları raketlə vurdular, 80 adam öldü, sonra da üzr istədilər. Hazırda dünyada beynəxlaq hüquq normaları işləmir, ABŞ özünü dünya jandarmı kimi aparır. SSRİ dağıldıqdan sonra bu normalar işləmədi. ABŞ Yuqoslaviyanı, İraqı vurdu, başladı güc göstərməyə. Bu saat dünyada o prosseslər gedir. Bunun axırı sonda çox ciddi problemlər yaradacaq. BMT İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradıldı. Lakin hazırda bu qurum dünyada baş verən prosesləri nizamlamaq gücündə deyil. Məsələn, BMT-nin Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Ermənistanı təcavüzkar qismində tanıyan 4 qətnaməsi var. Bu qətnamələr niyə işləmir? Ona görə də ruslar beynəlxalq normaları pozsa belə, onlardan heç kimin nəsə tələb etməyə haqqı yoxdur. Çünki Rusiya da Yuqoslaviyanı, İraqı, Əfqanıstanı, Suriyanı nümunə göstərir və ABŞ-da bu faktların qarşısında susmaq məcburiyyətində qalır.

- Yanukoviçin Ukraynadan qaçdıqdan sonra sizin Moskvadakı “Ukrayna” otelindÉ™ qaldığı vÉ™ orada keçmiÅŸ hökümÉ™t nümayÉ™ndÉ™lÉ™ri ilÉ™ görüş keçirmÉ™si haqda informasiyalar yayılmışdı. HÉ™qiqÉ™tÉ™nmi Yanukoviç sizin oteldÉ™ qalıb vÉ™ tÉ™dbir keçirmiÅŸdi? 

- Bu həqiqətə uyğun deyil.

- Ümumiyyətlə, ölkədən qaçarkən Yanukoviçin Rusiyanı seçməsini necə qiymətləndirirsiz?

- O, Belarusu da seçə bilÉ™rdi. Hesab elÉ™mirÉ™m ki, Yanukoviç Rusiyanı onu müdafiÉ™ etdiyi üçün seçib. Ukrayna hadisÉ™lÉ™rinin kökü YanukoviçdÉ™n baÅŸlamır ki? NÉ™sÉ™ bir sÉ™bÉ™b var idi ki, partladı. Bu sÉ™bÉ™b nÉ™ ilÉ™ baÄŸlı idi. Biz o vaxtlar Ukraynaya sÉ™fÉ™rlÉ™r edirdik, orada olan prosseslÉ™ri görürdük. Yanukoviç hökumÉ™ti hÉ™lÉ™ o vaxt mövcud olan korrupsiyanı daha da geniÅŸlÉ™ndirmiÅŸdi. Ä°nsanlar bezmiÅŸdi ondan. Onun axırı belÉ™ dÉ™ bitmÉ™li idi, mövqesizlik, prinsipsizlik tarixÉ™n məğlubiyyÉ™tÉ™ düçar olub. O vaxt da, indi dÉ™ Ukrayna bir neçə oliqarxlar tÉ™rÉ™findÉ™n özÉ™lləşdirilib. 

- Sizin haqqınızda dünya mətbuatında və yerli mediada ən müxtəlif yazılar yayımlanır. Təbii ki, bunların içində tənqidi məqamlar olan məqalələr də az olmur Bu tipli yazılara münasibətiniz necə olur?

- Baxır hÉ™min mÉ™qalÉ™ni yazan mÉ™tbuat vasitÉ™sinin çəkisinÉ™. TÉ™bii ki, haqqımda yazılan yazıların içindÉ™ hÉ™qiqÉ™t olanı da, yalan olanı da, ÅŸiÅŸirtmÉ™ olanı da var. Haqqımda yazılan tÉ™nqidi yazılardan incimirÉ™m. Ä°ndi dÉ™ yazırlar. Bu yaxınlarda saytların birindÉ™ yenÉ™ yazmışdılar. Bu yazıların müəlliflÉ™rini mÉ™n tanıyıram, É™hÉ™miyyÉ™t vermÉ™yÉ™ dÉ™ymÉ™z. Onlara mÉ™slÉ™hÉ™tim budur ki, yalan informasiya yaymaq É™vÉ™zinÉ™, obyektiv araÅŸdırmalar aparsınlar.