Məhəmməd Hadinin insan haqqında düşüncələri...

Məhəmməd Hadi “Vaxtın səsi və həyatın sözü” əsərində də insanla bağlıxa0 fikrini davam etdirir, dünyanı bir sınaq meydanı adlandırır, bu meydanda yalnız elmi, biliyi, hünəri olan insalar qalib çıxa bilərlər, —deyir:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0xa0

Elmin, hünərin, mərifətin varsa, buyuyr, gəl,xa0

Yoxsa, bu həyat aləminə olma bir əngəl!

Ərbabi-kəmalın yeridir, bil ki, bu meydan,

Bədbəxt yaşar torpağın üstündəki nadan.

Sahib olacaq yerlərə qüvvətli, əmin ol,

Ey gücsüz olan, sən dəxi mədfuni-zəmin ol!

Laf ilə tərəqqi olamaz, sözlə də sərvət,

Bilgiylə olur, bilməlidir, sərvətü qüvvət.

Qüdrətli sənətkar olan M.Hadi elmi, biliyi idrakın gözü adlandırır, elmə etina göstərməyənlər, şairin nəzərində kor və idrakı sönük adamlardır. Dünyanı, onun sirli-sehirli hadisələrini dərk edənlər həqiqi yaşamaq hüququna malikdirlər. İdraksız adamlar üçün dünya bir əbədi zülmət quyusudur:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0xa0

İştə yaşamaq hüququna haizdir o kütlə--

Bir hərbi-münəvvərlə çıxıb cəbheyi-cəhlə.

Bundan belə dünya böyük irfanlar istər,xa0

Sən də yaşamaq istər isən, bilgini göstər.

Məhəmməd Hadi də insanı fəaliyyətsiz, qəzavü qədərlə idarə olunan bir varlıq kimi qəbul etmir. İnsan özü yaradıcıdır, lakin onun özününxa0 yaratdığı öz həyatını təhlükə qarşısında qoyur, dünyanı yandırıb yaxır. Yəni insanın başına gələnlər , cəmiyyətdə baş verən hadisələr allahın yazısı ilə deyil, qəzavü qədərdən deyil, insanın öz əli ilə , kamilləşməmiş ağlının, idrakının naqisliyi ilə əlaqədardır. İnsan allahın birliyinə - tövhidə inanmır, ona görə də onun əli ilə meydana gələn faciələr düşünülməmiş əməlin nəticəsidir. Burada allahın heç bir rolu yoxdur. Bunun özü insana olan inamın daim inkişafda olmasına dəlalət edir. Əlbəttə, elm və texnikanın ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatdığı indiki dövrdə biz dünyanı məhv edə biləcək qırğın silahlarının yaradılmasını ağlın, düşüncənin kamil olmaması ilə əlaqələndirə bilmərik. Əksinə, bütün bunlar insan ağlının, düşüncəsinin, zəkasının, elmi biliyinin ən yüksək inkişaf nöqtəsinə çatdığını göstərir.Bu isə mövcud beynəlxalqxa0 siyasi şərait vəxa0 vəziyyətdən irəli gələn zərurətdir. Nə isə...

xa0Müqtədir şair təbiətin bir sıra sirlərini açıb izah etməkdə insan ağlına, insan idrakına inanır, lakin o göstərir ki, həyatda elə “gizli sirlər” də vardır ki, o sirləri öyrənməyə ağıl da yol tapmır, fəlsəfə də, fənn də, hikmət də. Belə sirlərin kəşfində, açılmasında idrakın qabiliyyəti tükənir. Belə bir “gizli sirr” insanın dünyaya gəlməsindən ibarətdir.

Məhəmməd Hadi “Beşikdən məzara qədər bəşərin əhvalı” əsərində insanınxa0 dünyaya gəlməsinin sirr olaraq qaldığını, onu bilməyin heç bir fəlsəfəyə, heç bir fənnə, hikmətə, ağla müyəssər olmadığını söyləyir:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0xa0

Aya bunu kim atdı, yuvarlatdı cahanə?

Yol tapmadın, ey əql, bu əsrari-nihanə

Bilməm ki, nəsən?Hər nəsən, ey şairi-fitrət,xa0

Nə fəlsəfə bildi səni, nə fənn, nə hikmət.

Diqqətlə baxılsa,xa0 vələhəfzaydır aləm,xa0

Sətrindəki ərvah bütün lövhi-mücəssəm.

Dağlar, təpələr, məşcərələr cümlə şüunat,xa0

Başdan-başa aləm hikəmiyyət, ədəbiyyat.

Məqsəd nerədə, biz nerədə, fikir nə yerdə ?

Yorma özünü, kəşf olunur sanma bu pərdə.

İstər nə qədər nurlu olsun da xəyalət,xa0

Naqabili-idrakdır artıq bu həqiqət.

Deməli, insan özü ilə bağlı olmayan bir sıra təbii sirləri kəşf etməyə qadir olduğu halda, özünün dünyaya gəlməsinin sirrini dərk etməkdə acizdir.xa0 Belə nəticə Məhəmməd Hadinin ziddiyyətli dünyagörüşə malik olduğunu göstərir.xa0 Çünki 1917-ci ilə qədərxa0 onun yazdığı əsərlərin bəzisində insan idrakının, insan ağlının zəkasının hər şeyə qadir olduğunu söyləyir, bəzisində dəxa0 ağlın, idrakın bir sıra məlum olmayanxa0 şeyləri üzə çıxarmağa qabilxa0 və qadir olmadığını deyir. Son fikrində Məhəmməd Hadi allahın işlərinə qarışmamağı, sirli qalması məsləhət görülmüş şeylərə müdaxilə etməməyi məsləhət görür.

İnsan elmin, biliyin sayəsində güclüdür, qüvvətlidir. Yeri, göyü özünə tabe etmək istəyən insan, təəssüf ki, zinətləndirdiyi , nizama saldığı həyatda özünün istədiyi kimi yaşamağa qadir deyildir. İnsan ağlının, zəkasının yaratdığı şeylərxa0 onu özünün əleyhinə çevrilmişdir.xa0 Deməli, insan öz əməlinin nəticəsini qabaqcadan dərk etməlidir. Əgər ağlın, zəkanın, təfəkkürünxa0 məhsulu insan həyatının müəyyən mərhələsində onun əleyhinə çevriləcəksə, bu prosesin özü insanın uzaqgörənliyinin inkarıdır.xa0 Bu, şüur, təfəkkür üçün ümumi olmayıb, fərdi səciyyəvi xarakter daşıyır.xa0 Ona görə də M.Hadi insanların, ağır, dözülməz həyat şəraitini təsvir edərkən, onların özlərini günahlandırır, özlərinin özlərinə düşmən kəsildiklərini söyləyir. Əlbəttə, burada fərdlərdən söhbət getmir. Sosial-siyasi quruluşları idarə edən rəhbərlərinxa0 tələbi əsasındaxa0 bu məhsulların hazırlanmasında iştirak edən insanlar nəzərdə tutulur.xa0 Daha doğrusu, Məhəmməd Hadi öz fikrinixa0 ümumiləşdirmə yolu ilə insanların nəzərlərinə çatdıraraq yazır:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0xa0

Əlinlə təng qıldın başına bu enli dünyanı,

Yaxıb yandırdın, ey bədbəxt, bu gülşənli dünyanı.

Bəşər, ciddən siyəh iqbalsən ruzi-əzəldən,xa0

Qaranlıq eyləmişsən kəndinə rövşənli dünyanı.

Dəmirlərdən yaratdınxa0 duzəxəndam aləti-cəngi,

Məzaristanə döndərdin neçin bu şənli dünyanı?

Dolu olsaydı, ey insan, künuzi-əqlü idrakın,xa0

Qanardın çox gözəl surətdə buxa0 məxzənli dünyanı.

Dağlar qədər dərdi, qəmi olan Hadi öz şəxsi kədərini, acı və iztirablarını yaddan çıxarıb həmcinsi olan insanınxa0 taleyini, həyatını düşünür. Bütün yaranmışların seçilmişi olan insan həm də bütün xəlq olunanların bədbəxtidir,talesizidir. Həyatdakı bütün məhrumiyyətlər insan üçündür. Gülüş də, sevinc də, şənlik də, xoşbəxtlik də insana aiddir. Axı bunlar elə keyfiyyətlər, elə cəhətlərdir ki, bunu ağlı, idrakı olanlarxa0 hiss etməyə qadirdirlər. İnsandan fərqli olaraq, digər varlıqlar dünyanın mahiyyətini dərk etmədikləri üçün ona hakim olmaq, hər şeyi mənimsəmək meylində də olmurlar

Dünyanın intəhasız olmasına baxmayaraq, bu kiçik məxluqlar onu özlərinə dar etmişlər. Dünyaya sığmayacaqlar, --xa0 deyə , bir-birilə mübarizəyə girişir, bir-birinin qanını axıdır, bir-birini dünya işığına həsrət qoyurlar. Ola bilməzdimi tanrı insanı da idraksız yarada idi? Bəlkə, onda bu dünya üzərində baş verən hadisələr də mövcudxa0 olmazdı?Təbiətin bütövlüyü də pozulmazdı, sinəsinə çalın-çarpazxa0 dağlar çəkilməzdi? Əlbəttə, yox!xa0 Dünya ona görə gözəldir, mənalıdır ki, onda “insan”adlı bir varlıq yaşayır, düşünür, yaradır, meydana gətirir, dağıdır, meydandan köçürür və nəhayət, özü də köçür! Dünyanın hikməti də, sirri də , mənası da bundadfır.

Ondaxa0 bəs nə üçün insan dünyaya göz açanda ağlayır, başqa varlıqlar isə heç bir şeylə özlərini büruzə vermirlər? Bunda da bir hikmət, bir gizli məna vardırmı? Əgər varsa, nədən ibarətdir?xa0 Görünür, bu suala cavab vermək hələlik mümkün olmamışdır. Bunun da , yəqin ki, bir hikməti vardır.

M.Hadi də insanı həmişə qamli, kədərli, gözü yaşlı gördüyünə görə özünü müsibətli, talesiz hiss edir. Onun dodaqlarında təbəssüm, gözlərində gülüşxa0 yoxdur. Şairin qaşqabağı açılmır, ürəyi sevinmir, gözləri gülmür:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0

Gözüm bir gülməyir buxa0 ərzi-fəryadı görən gündən,xa0

Könül şad olmayır bu səhni-naşadı görən gündən.

Ürək atəşli, göz pürab, yəni giryəpərvərdir,xa0

xa0Pərişanəm bu xakistani-bərbadı görən gündən.

Bəşər gözyaşlıdır matəmgəhi-dünyayə gəldikdən,

Bunu tədqiq qıldım hali-növzadı görən gündən.

Bəşəriyyətin düçar olduğu məhrumiyyətləri gördükdə rahatsız olan , bu geniş dünyada özünə yer tapa bilməyən şair çıxış yolunu nadanlıqda görür. Çünki əgər o, nadan olsa idi, dünyada baş verən hadisələri dərk etməzdi, qəlbi də bu qədər ağır bir yükün təsiri altında darılmazdı. Nadan olsa idi, azadlığın, səadətin nə olduğunu dərk etməzdi vəxa0 nəticədə başı bəlalar çəkməzdi:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0

Nolaydı payi-bəndi-cəhl olaydım, qanmayaydım, ah!

Əsiri-dəsti-hüznəm fikri-azadı görən gündən.

Həyatım təlxdir, ey dilbəri-Şirini-hürriyyət,xa0

Qəmim dağlar qədərdir eşqi-Fərhadı görən gündən

Zəlalət zülmətindənxa0 rahiyab olmuşmu insanlar?

Xeyr, biləks, yatmış rəhbəri Hadi görən gündən.

Məhəmməd Hadi bəşəriyyətin qarşılaşdığı çətinlikləri dərk edir və yaxşı bilir ki, millətlər, xalqlar bu vəziyyətdən tezliklə xilas ola bilməyəcəklər. Bu sonsuz zülm və əsarət uzun müddət davam edəcəkdir.Dünya hiyləgərlər, dələduzlar, dəlilər və təlxəklər dünyasıdır. Ağıl, kamal sahibləri kənarda qalmışlar, onlara ehtiyac yoxdur. İnsanlar bir-birinə düşmən kəsilmiş, bir-birini parçalamağa hazır durmuşlar:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0

Xilas olmaq çətindir bəhri-cuşani-məsaibdən,

İnandım mən buna əshabi-imdadı görən gündən.

Cahan əhli uzaqlaşmış ümumi bir üxüvvətdən,xa0

Siyasiyyun əlqabında fəssadı görən gündən.

Hələ rubahlar meydanıdır bu bişeyi-dünya,xa0

Bunu duymuş idim məhzun asadı görən gündən.

Bəşər rahyab olurmu leyli-xüsrani-zəlalətdən,xa0

Buna mən münkirəm ərbabi-irşadı görən gündən.

Şair bəşəriyyətin rastlaşdığı bu çətinliklərin mənbəyinixa0 onun özündə olan nöqsanda görür. Axı insan bir-birinə yardım etmək, arxa durmaqla öz adını doğrulda bilər, öz vəzifəsini yerinə yetirə bilər. Təəssüf ki, insanlar arasında qardaşlıq, birlik yoxdur, ülfət və ünsiyyət çatışmır.xa0 Qardaşlıq, dostluq, şairə görə, çox böyük və əvəzsisxa0 nemətdir Ancaq bu neməti insanlar özləri hasil etməli, meydana çıxarmalı, göz bəbəyi kimi qorumalıdırlar.xa0 Bu, elə bir nemətdir ki, yoxluğu insanları məhvə doğru sürükləyir, bəşəriyyəti böyük məhrumiyyətlərə düçar edir.xa0

Qardaşlıq, dostluq qızıl kimi həmişə öz qiymətini saxlar bir nemətdir. Qızılın keyfiyyətini, qiymətini sərraf yaxşı tanıyar. Dəmirçi isə dəmiri yaxşı təyin edə bilər, o, qızılın xassələri barədəxa0 heç bir məlumata malik deyildir.xa0 Ona görə də qızıla qiymət qoymaqdaxa0 çətinlik çəkər.xa0 Məhəmməd Hadiyə görə, cəmiyyət dəmiçi səviyyəsindədir. Ona görə dəxa0 qızılı qiymətləndirmək qabiliyyətinə malik deyildir.xa0 Deməli, bəşəriyyət qardaşlığı, dostluğuxa0 layiqincə qiymətləndirmədiyi üçün insanlaıq tənəzzülə uğrayır, keyfiyyətdən, qiymətdən düşür, cəmiyyət daxilən parçalanır və dağılır:

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0

Dedim qabil deyildir qardaş etmək cümlə əqvamı,xa0

İvanla Arşaqı, sofi Xudadadı görən gündən.

Üxüvvət altunu işlərmi bazarında dünyanın,xa0

Əqidəm çox sönük idraki-həddadı görən gündən.

Üxüvvət zər misalı, netməli, yoxdur xridarı,xa0

Bunu qanmışdım istedadihəddadı görən gündən.xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0

Dəmirçi altunu qanmaz, bəşərdir cümlə ahəngər,xa0

Bunu dərk eyləmiş məhzun Hadi görən gündən.

Məhəmməd Hadi dostluğu, qardaşlığı insanla vəhdətdə götürür, onu insandan kənar bir keyfiyyət kimi qəbul etmir. Ümumiyyətlə, M.Hadi də öz yaradıcılığında insana çox yüksək qiymət verir, onu həyatın bəzəyi, mənası, mahiyyəti və nəticəsi kimi qəbul edir.xa0 Həyatın gözəlliyi insanlar arasındakı münasibətlərdən asılıdır. İnsanlar bir-birinə nə qədər yaxın, mehriban, səmimi olsalar, ürəklərdə paxıllıq, həsəd, nifrət, kin, ədavət, düşmənçilik, tamah olmasa, belə cəmiyyətdə yaşamaq, yaratmaq nə qədər gözəl, nə qədər maraqlı və nə qədər şirin olar!xa0

Aqzərbaycan demokratik fikir nümayəndələrinin dəxa0 arzusu, məramı, qayəsi elə bu idi. Bunun uğrunda da bacardıqüları qədər mübarizə aparmışlar.

xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0 xa0xa0