Rusiya ilə münasibətlər soyuyan kimi qeyri-neft sektorumuzun inkişafı barədə statistika nağılları iflasa uğradı. Quba-Xaçmazda almaya, digər rayonlarda nar, heyva və xurmaya möhtac 10 minlərlə fermer zor günlər yaşayır. Cənub bölgəsindən gələn xəbərlər də “qara xəbər” statusludur. Belə ki, camaatın sitrus meyvələrini yığmaqdan imtina etdiyi, hamının əlinin-qolunun soyuduğu deyilir. Çünki yerdəki satış qiymətləri heç yığmaq pulunu ödəmir. Üstəlik, insanlar soyuducu anbarlardakı qiymətlərin od tutub yandığından gileylənir, çarəni dədə-baba qaydası ilə məhsulu samanlıqda saxlamaqda görür. Bəs bu boyda pullar hara getdi? Soyuducu anbarlar niyə inhisarçıların əlində? Niyə 50 milyard dollar xarici banklarda mürgü vurduğu halda hər regionda bir konserv müəssisəsi tikilmədi? Niyə “Azərsun”un 700 qramlıq xiyar turşusu bankası ölkə marketlərində astronomik qiymətə-1manat 50 qəpiyə satıldığı halda fermerlər 1 kq xiyarı 10 qəpyə sata bilmir?
Moderator.az
ölkə vətəndaşını narahat edən bu suallarla Milli Məclisin Sosial Siyasət
Komitəsinin üzvü, iqtisadçı alim Əli Məsimliyə müraciət edib. Onun fikirlərini
təqdim edirik:
“Sizin
qaldırdığınız suallar çox vacib məqamları əks etdirir, aqraq sahənin
problemlərinin bir hissəsidir və hələ sovet dönəmindən aktual
suallardır....Belə ki, hələ Sovet dönəmində, yəni kolxoz- sovxoz vaxtında kənd
təsərrüfatı ilə məşğul olanların məhsul istehsalının artırılmasına maddi marağı
düzgün qurulmamışdı: ət kolxozçuya 4,8 rubla başa gəlirdi, amma sovet hökuməti
kolxozdan onu qəpik-quruşa alıb, sonra da 2 manata satırdı, kərə yağı- 8 manata
əmələ gəlirdi, amma kolxozdan südü su qymətinə alırdılar və kərə yağı da 3
manat 60 qəpiyə satılırdı. Nəticədə artıq istehsal edilən hər kiloqram ət və
hər litr süd və sair kənd təsərrüfatı məhsulu kolxoza və deməli, həm də kəndliyə
əlavə ziyan gətirdiyindən istehsalı artırmağa stimul aradan qalxdı, kəndli kənd
mağazasının nisyə dəftərinə və Sovetlər Birliyi isə defisitin sinoniminə
çevrilib talona oturdu...Elə şərait yarandı ki, əti yetişdirən yox, onu satan
qazandı...
İndi isə başqa variantdan istifadə olunur: “qiymət
qayçısı” tətbiq edilir ki, nəticədə kəndli bir sıra hallarda yetişdirdiyi
məhsuldan çüzi qazanc götürür.Məsələn, pambıqçılıqda tətbiq edilən həmin
“qiymət qayçısı” üsulu bu sahənin yenidən sürətlə inkişafına imkan vermir. Ötən
il Qubada almanı sata bilməyib, çaya tökənlər barədə məlumat gəlirdi və sair...Digər
məhsulların da normal, kəndli üçün sərfəli qiymətə satılması problemli
məsələlərdən biridir. Müqayisə üçün deyək ki, məsələn, ABŞ-da fermerlə onun
məhsulunu almaq barədə müqavilə elə bağlanır ki, məhsul hazır olan dövrdə
bazarda qiymət müqavilədəki kimi yox, məsələn, 1 dollardan aşağı, yəni 80
sentdirsə, fermerin pulu müqavilədəki kimi- 1 dollardan ödənilir, yox əgər
bazarda qiymət müqavilədəkindən yüksək-1 dollar 20 sentdirsə, fermeri
dəstəkləmək məqsədilə onun haqqı elə həmin 1,2 dollardan da ödənilir. Doğrudur,
Azərbaycanda fermer təsərrüfatları torpaq vergisi istisna olmaqla, digər
vergilərdən azad olunublar. Gələn il büdcədən kənd təsərrüfatına 560 milyon
manatdan artıq pul ayrılacaq, taxıl məhsulları əkənə 80 manat subsidiya
verilir, gübrə yarıbayarı güzəştlə satılır (amma bəzən burda da
manipulyasıyalar olur), hər həftəsonu kənd təsərrüfatı məhsullarının satış
yarmarkaları təşkil edilir və sair. Sadalanan bu tədbirlər gözəgörünəndir və
fermelərə dəstək xarakteri daşıyır. Amma nədənsə, görünür lazımı səviyyədə səmərəli
təşkil edilmədiyindən, ayrılan vəsaitin heç də hamısı öz təyinatı üzrə effektli
istifadə olunmadığından, bunlar ölkədə kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı
artırmaq üçün və fermerin ayaq üstə qalması üçün yetərli olmur...
Azərbaycan dünyada mövcud olan 11 iqlim qurşağının
9-na malik unikal bir diyardır və burada kənd təsərrüfatını və onunla bağlı
yüngül və yeyinti sənayesini yüksək səviyyədə inkişaf etdirmək olar. Ona görə
də fikrimizcə, sadalanan həmin problemləri epizodik xarakterli tədbirlərin
köməyi ilə yox, aqrar sahədə dərinləşmiş islahatların ikinci mərhələsinə
başlamaqla köklü surətdə həll etmək lazımdır. Bu məqsədlə aqrar sahənin 2020-ci
ilə qədərkı dövr üçün xüsusi inkişaf proqramı hazırlanıb həyata keçirilsə,
yaxşı olar.Burada aqrar sahədə görülməsi zəruri işlər, onun təşkilati, aqro-zootexnki
tədbirləri, innovativ tədbirlər, hüquqi-maliyyə təminatı və etibarlı, işlək
nəzarət mexanizmi hazırlanıb tətbiq edilməlidir. Elə şərait yaradılmalıdır ki,
kəndli istədiyini istehsal edə və onu istədiyi yerdə bazar qiymətinə sata
bilsin. Aqrar sahəni təbii fəlakətlərdən dəyən zərəri kompensasiya mexanizmi
yaradılmalı və sığorta haqqında qanunvericilikdə kənd təsərrüfatına dəyən
ziyanın tam ödənilməsinə dair bənd salınmalıdır. Azərbaycanda turizm sürətlə
inkişaf edir. Bu sahəni ekoloji təmiz məhsulla təmin etməkdən ötrü əlavə
stimullar yaradılmalıdır. Bu istiqamət həm fermerlər üçün əlavə gəlir mənbəyi
və həm də Ümumdünya Ticarət Təşkilatının kənd təsərrüfatına yönəlik
subsidiyaların azaldılması tələbinə münasibətdə optimal həll yolu kimi, ekoloji
təmiz məhsul istehsalına istənilən qədər subsidiya yönəltmək imkanlarından
geniş istifadə üçün şərait yaradar. Yerlərdə kənd təsərrüfatı məhsullarını
saxlamaqdan ötrü soyuducu qurğuların tikilməsi, həm də orada qiymətlərin də
fermerlər üçün əlçatanlığı ilə tamamlanmalıdır ki, kəndli ondan istifadə edə
bilsin. Subsidiyalar artırılmalı və onun öz təyinatına görə istifadəsinin
yoxlanılmasının səmərəli mexanizm yaradılmalıdır. Kolxoz-sovxoz sisteminin
yenidən yamsılanması formasında yox, Almaniya, Hollandiya, İsrail və sair
ölkələrdə uğurla işləyən kənd təsərrüfatı kooperasiyası modelini yaradıcılıqla
Azərbaycana tətbiq eləmək çox faydalı olar: aqrar sahədə əmək məhsuldarlığı
artar, məhsul itkisi azalar(soyuducu anbarlar da kooperasiyanın tərkibində
fəaliyyət göstərər), fermerin gəlirləri çoxalar və sair...
Neft Fondundakı pullardan bir ”“iki milyard manatını
şəffaf və güclü nəzarət mexanizmi yaratmaq şərtilə AQROBANK yaradıb əlverişli
şərtlərlə kəndlilərə vermək lazımdır.Kənd təsərrüfatı məhsulalrının emalı ilə
məşğul olan istehsal sahələri şəbəkəsinin coğrafiyası genişləndirilməlidir. Yerlərdə
həmin təyinatda olan və nədənsə işləməyən(məsələn, Şəkidə) müəssisələr işə
salınmalı, əlavə tələb olunan yerlərdə isə yeniləri tikilməlidir.Əgər belə bir
mexanizm yaradıb, aqrar sahəyə ildə 500 milyon manat, üstəgəl torpaqların
təmizlənməsi, suvarma sistemi,ekioloji tədbirlərə isə 250 milyon manat
yönəldilsə, 2020-ci ilədək qalan 7 il ərzində öz təyinatına görə səmərəli
istifadə emək şərtilə 5-6 milyard manat təmiz sərmayə qoyub, həm Azərbaycanın
ərzaq təhlükəsiziliyini etibarlı şəkildə təmin edən, həm də xaricə yetərincə
kənd təsərrüfatı və onun emalından yaranan geniş assortimentli məhsullar
çıxarmağa qadir super aqrar-sənaye kompleksinin yaradılasının əsasını qoymaq
olar. Bununla da Azərbaycanda kəndin qalxınmasının yeni mərhələsi başlanar, kənddə
qazanmaq imkanı genişləndirilsə, kəndlərdən şəhərə və xarici ölkələrə axın
səngiyər, bir sıra hallarda isə əks proses başlayar.”
