Şəhid olmuş türk əsgərin adını, silahını və məktubunu daşıyan tovuzlu kim olub?

Məlum olduğu kimi, 1918-ci ildə yenicə müstəqilliyini elan etmiş Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Osmanlı dövlətindən hərbi yardım göndərilməsi üçün müraciət ünvanlayıb. Hər iki dövlət arasında bağlanılmış müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq, Osmanlı hərbiyyə naziri Ənvər Paşanın əmri ilə Nuru Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanın ən çətin günündə qardaş köməyinə gəlib və heç zaman dillərdən düşməyəcək qəhrəmanlıq dastanı yazıblar.

Moderator.az Qafqaz İslam Ordusunun zabitlərinin Azərbaycandakı qəhrəmanlıqlarından bəhs edən silsilə yazılar təqdim edir.  Həmin silsilədən növbəti yazını ixtiyarınıza veririk.

III yazı

1918-ci ildə  Azərbaycanı daşnak quldurlardan və bolşevik hərbi birləşmələrdən xilas etmək üçün köməyə gələn Nuru Paşanın komandanlıq etdiyi Qafqaz İslam Ordusu  Qazax, Ağstafa, Tovuz, Şəmkir ərazisindən keçərkən yerli əhali onları böyük məhəbbətlə qarşılayıb, hətta onların sıralarına qoşulanlar da olub.

Türk qoşunlarına qoşulanlardan biri də 19 yaşlı Ələsgər Musayev adlı nda  yaraşıqlı, ucaboylu, pəhləvan cüssəli gənc olub. Türk qoşunları Tovuzdan keçərkən Ə.Musayev Əlimərdanlı kəndi ilə rayon mərkəzi arasındakı 8 kilometrlik məsafəni piyada gedib ki, türklərə  baxsın. Əyinlərində əsgər paltarı, çiyinlərində tüfəng olan igid türkləri görəndə Musayevin qanı cuşa gəlib. Elə ordaca qərar qəbul edib  ki, türklərlə birlikdə döyüşsün. Kimin nə deyəcəyini, valideynlərinin razı olub-olmayacaqlarını belə düşünmədən  türk zabitinə yaxınlaşıb sıralarına qatılmaq istədiyini bildirib.

Bölük komandiri Qədir Əfəndi ona yaxınlaşıb ərklə  danışan bu oğlanı başdan-ayağa diqqətlə süzüb.  Ələsgərin boy-buxunu, uca qəməti, iti baxışı, cəsarəti onun çox xoşuna gəlib. Hətta bu oğlan ona tanış gəlib, kim olduğunu xatırlamağa çalışıb: “Allah, Allah... Yoxsa, bu, Şaynalıdı?.. Yoxsa mən yuxu görürəm?.. İnsan necə də bir-birinə bənzəyərmiş”x9d?!

Ə.Musayev türk zabitinin onu diqqətlə, başdan-ayağa sualdolu baxışlarla süzməsindən şübhələnib, qorxuya düşüb. Fikirləşib ki, görəsən nə qəbahət işlətdi ki, zabit ona belə şübhəli baxır? Ancaq az keçmir ki, Qədir Əfəndinin  bu qəribə baxışının səbəbini anlayır. Komutan əsgərləri yanına çağırıb deyir ki, bu dəliqanlı bizimlə birlikdə döyüşmək istəyir. Adı Ələsgərdi. Amma mən ona bu gündən sonra Şaynalı Ələsgər deyəcəm. Bilirsinizmi niyə?  Çünki Canaqqala savaşında şəhid olan Şaynalı adlı  qəhrəman əsgərimizə çox bənzəyir, sanki onun ekiz tayıdı. Onu görən kimi Şaynalını xatırladım, hətta bir an mənə elə gəldi ki, o ölməyib, burda bizimlədir.  Haydı, dəliqanlı, keç əsgərlərimin sırasına!

Şaynalı qorxmaz, igid, vətənini canı-qanı qədər sevən və sonda da vətəni yolunda şəhid olan bir türk əsgəri olub. Ələsgər də həmin gündən Şaynalının adını daşımağa başlayır, həm də daşıdığı adın məsuliyyətini canına hopdurub , şərəfini qorumağa çalışır.     

Qədir Əfəndi fürsət düşdükcə Şaynalının necə döyüşçü olduğunu, hər kəsdən  seçildiyini Ələsgərə danışır, qanlı  döyüşdə düşmən mərmisindən  bədənləri parça-parça olan, tikələri belə ələ gəlməyən Çanaqqala əsgərlərindən söhbət açır: “18 mart döyüşü bəlkə də  dünya hərb tarixində ən qanlı, ən dəhşətli döyüş idi. İngilislər və fransızlar dənizdən  quruya çıxdılar. Təpələrin arxasından hücuma keçdilər. Amma biz gavurlardan  qorxmadıq. Tüfəngimizə süngü taxıb  əks hücuma keçdik, onları dənizə  tökdük, zəfər qazandıq”x9d. Ələsgər bu söhbətləri dinləyə-dinləyə özünü Şaynalının yerində hiss edir və bu adın  Tovuza gəlməsindən, hörmətindən, xüsusilə də bu qədər əsgərin içindən seçilib ona verilməsindən  dolayı qürur duyur. 

1918-ci ilin iyun ayında  Qafqaz İslam Ordusunun  Göyçay yaxınlığındakı Qaraməryəm kəndini ələ keçirmiş düşmənlərlə döyüşü baş tutur. Qaraməryəm, Ağsu şossesi və Müsüslü-Kürdəmir dəmir yolu ətrafında qanlı döyüşlər gedir. Axşama yaxın Qaraməryəm demək olar ki, düşməndən təmizlənir. Döyüşdə 300-ə yaxın türk əsgəri şəhid olur.      Axşamüstü Qədir Əfəndi Şaynalı Ələsgəri yanına çağırıb əvvəlcə təşəkkür edir. Daha sonra Ələsgərə bir tüfəng göstərib deyir ki, əlindəki silahı ver mənə, götür bu tüfəngi - Şəhid Şaynalınındı.  Bu tüfəngə layiq ola biləcək  döyüşçü sənsən. Komutanın bu hərəkətindən çox duyğulanan Ələsgər silahı əlinə alır, görür ki, silahın üstündə güzgü var. Silaha diqqətlə baxdığını görən Qədir Əfəndi deyir ki, dəliqanlı, bu, başqa silahlara bənzəməz. Çanaqqala belə aynalı tüfənglərin sayəsində  keçilməz oldu, düşmənlər  o torpağa ayaq basa bilmədilər. 

Qadir Əfəndi Ələsgərə aynalı tüfənglə yanaşı bir məktub da göstərir. Həmin məktubu şəhid Şaynalı 18 martda baş verən şiddətli döyüşdən bir gün əvvəl yazıbmış. Atasına ünvanladığı məktubda Şaynalı sabah qanlı döyüş olacağını, əgər şəhid olarsa, oğluyla qürur duymasını tapşırıbmış. Amma Şaynalı məktubunu göndərə bilməyib. Döyüşdə ağır yaralanıb və son nəfsində məktubu Qədir Əfəndiyə verib ki, atasına göndərsin. Tale elə gətirib ki, Şaynalı gözlərini əbədi yumandan 5-10 dəqiqə sonra Qədir Əfəndi də yaralanıb. Bir müddət müalicə alandan sonra yenidən orduya qayıdan Qədir Əfəndinin sonralar da  imkanı olmayıb ki, şəhidin məktubunu valideynlərinə göndərsin. Əslində istəyirmiş ki, müharibədən sonra mehmetciyin ailəsi ilə görüşüb məktubu  versin. Amma döyüşdən-döyüşə, cəbhədən-cəbhəyə yollanan Qədir Əfəndi ürəyinin üstündə  gəzdirdiyi məktubu özü ilə ta Azərbaycana qədər  gətirib.  Məktubu Şaynalı Ələsgərə göstərib deyir ki, inşaallah Bakını  azad etdikdən sonra vətəninə dönən kimi ilk işi şəhid Şaynalının məktubunu atasına vermək olacaq.

Çanaqqalada məğlub olmayan, Azərbaycanda zəfər qazanan Qədir Əfəndinin arzusunu amansız ölüm gözündə qoyur. 1918-ci ilin iyul ayı Göyçay rayonunun Bığır kəndi ətrafında gedən döyüşdə Qədir Əfəndi  də yaralanır və şəhid olur. O, gözlərini  əbədi yummazdan əvvəl “Şaynalı... məktub...”x9d sözlərini  güclə də olsa pıçıldayır. Ələsgər Qədir Əfəndinin ürəyinin üstündəki məktubu götürüb öz ürəyinin üstündəki cibinə qoyur. Daha sonra taleyini dəyişdirən, gözünü açan, dünyaya baxışını dəyişən, kim olduğunu özünə göstərən Qədir Əfəndini öz əlləriylə dəfn edir.

Bakı azad edildikdən sonra Nuru Paşa Şaynalı Ələsgəri qızıl medalla mükafatlandırır. Şaynalı Ələsgər Tovuza özü ilə üç  qiymətli əşya aparır: aynalı tüfəng,  şəhid Şaynalının məktubu və  altun medal. Şaynalı Ələsgərin çox arzulayır ki, Qədir Əfəndinin  çatdıra bilmədiyi məktubu aparıb şəhid Şaynalının valideynlərinə versin. Ancaq bu arzusu həyata keçmir. Çünki Sovetlər dönəmində “Türkiyə”x9d deyənin az qala dilini  kəsirdilər, ən yaxşı halda isə ona “pantürkist”x9d damğası vururdular. Şaynalı Ələsgər də bir ömür bu “damğa”x9d ilə yaşayır. Türk ordusunun tərkibində ermənilərə qarşı döyüşdüyünə görə sovet hökuməti Şaynalı Ələsgəri  bağışlamır. Onu işgəncələrə, təqiblərə, təhqirlərə məruz qoyur. Amma Şaynalı Ələsgər aynalı tüfəngini  sovet hökumətinə vermir. 30-cu illərdə NKVD-nin əlinə keçməsin  deyə bağda torpağa basdırdı. 1941-1945-ci il müharibəsindən sonra onu torpaqdan çıxarıb evinin yuxarı başından asır.  Satqınlar hökumətə xəbər çatdırırlar ki, aynalı tüfəng  yenə də Şaynalı Ələsgərin evindədir. Başqa bir həmkəndlisi Şaynalı Ələsgəri qorumaq üçün aynalını təkrar  gizlətməyi məsləhət görür. Aynalı tüfəng bu dəfə də bağda gizlədilir ”“ ot tayasının arasında. Milislər  hər yanı didik-didik edirlər, evin axtarmadığı bir yerini qoymurlar. Allah şəhid Şaynalının xatirəsinin tapdanmasına  imkan vermir.  Sonralar da təhlükə hiss edən anda gah qonşuda, gah zirzəmidə, gah da tövlədə gizlədilən aynalı  tüfəngin faciəsi sahibinin faciəsi  ilə  “qoşa addımlayır”x9d. Sovet höküməti Şaynalı Ələsgəri  müxtəlif bəhanələrlə həbs edir. Amma o nə aynalı tüfəngini, nə şəhid Şaynalının  məktubunu, nə də 1918-ci ilin qanlı döyüşlərini, əsgər dostlarını, komutanını unutmur. Hətta qorxmadan həbsxana yoldaşlarına da o günlərdən danışır, qəhrəman türklərin şücaətindən bəhs edir.  Doqquz il  həbsdə yatsa da torpaq uğrunda, vətən yolunda xidmətini gizlətmir, bunu ömrünün şərəf tarixi sayır. 

Düz 65 il “həbsdə”x9d qalan aynalı tüfəng isə 1991-ci ildən sonra “azadlığa çıxır”x9d. Şaynalı Ələsgərin qızı Leyla xanım aynalı tüfəngi yenidən ata evinin baş divarından, atasının şəklinin yanından asır.  Həmin güzgünü tüfəngin üstünə Çanaqqala qazisi Əli Dəmirəl düzəldib. Döyüşdə məğlub olmuş düşmən öz tüfəngini səngərdə qoyub qaçır. Tüfəngi tapan mehmetciklər silahın arxa hissəsində  güzgü olduğunu görürlər. Əli Dəmirəl deyir ki,  o da tüfəngə  belə ayna qoya bilər. Elə də edir. Lakin Əli Dəmirəl ingilislərdən fərqli olaraq tüfəngin iki tərəfinə də güzgü qoyur. Və bundan sonra qəhrəman əsgərin düzəltdiyi aynalı tüfənglərdən hər manqaya bir dənə verilir. Onlardan biri də şəhid Şaynalıda olur, üç il sonra  həmin aynalı tüfəng Şaynalı Ələsgərin tale pasportuna çevrilir.

Hazırladı: Rumiyyə

Yazı peşəkar jurnalist Züleyxa Nadirin Qafqaz İslam Ordusunun qələbəsinin 100 illiyinə həsr etdiyi “Aynalı tüfəngin nağılı...”x9d məqaləsi əsasında hazırlanıb