Türkiyə layiq olduğu dəyərə qovuşmaq üçün bədəl ödəyir...

Suriyada İŞİD kürdləri qırır, Türkiyədə isə kürd separatçıları ölkəni bir-birinə qarışdırır. Niyə İŞİD-in törətdikləri cinayətin bədəllərini Türkiyə ödəməlidir? 

Bu və bundan doğan digər suallara Ədalət Partiyasının sədr müavini Heydər Oğuz cavab verir.

-Sizin bu sualınız ərtafında düşündükcə ABŞ Prezidenti Barak Obamanın Türkiyə səfəri zamanı söylədiyi tarixi bir nitq yadıma düşür. O zaman Obama demişdi ki, Türkiyə bir tərəfdən baxanda mədəniyyətlərin ayrılması nöqtəsi kimi görünür, bir başqa baxımdan isə o, mədəniyyətlərin qovuşma nöqtəsidir. Açığını desəm, o zamana qədər eşitmədiyim bu sözlər Türkiyənin həqiqi geopolitik qiymətidir. Bu ölkənin mədəniyyətlərin qovuşma və ya ayrılma nöqtəsi olması ona hansı bucaqdan baxmağa bağlıdır. Beynəlxalq güclər arasında sülh şəraiti olanda Türkiyə də özünün ən güclü inkişaf dövrünü yaşayır. Beynəlxalq güc mərkəzləri bir-biriylə vuruşanda isə onun ilk zərbəsi yenə Türkiyəyə dəyir. Bu gün qardaş ölkədə yaşananlar da məhz həmin mübarizənin nəticələridir və bu yalnız Suriya ilə bağlı deyil. İstər Balkanlarda, istər Yaxın Şərqdə, istərsə də Qafqaz və Orta Asiyada baş verən hər hansı hadisə öz mislinə görə rəsmi Ankarada da müəyyən dalğalanmalar yaradır. Bunun iki başlıca səbəbi var. Səbəblərdən biri böyük bir imperiyanın sələfi olan bu dövləti sözügedən coğrafiyalara bağlayan tarixi yaddaşdır. Həmin coğrafiyalarda xoşa gəlməz hadisə baş verəndə bu yaddaş istər-istəməz oyanır. Millət yaşananlardan ciddi narahatlıq keçirir, öz tarixi torpaqlarını bu şəkildə görmək istəmir, hadisələrə müdaxilə etmək üçün, kobud desək, zincir gəmirir. Digər bir məqam həmin coğrafiyalarda yaşayan insanların Türkiyə əhalisiylə bağlayan etnik tellərdir. Bilirsiniz ki, bu ölkə etnik bir mozaikaya bənzəyir. Tarixən çoxmillətli və çoxdinli Osmanlı dövlətinin varisi olan Türkiyədə müxtəlif milli mənsubiyyətlərə malik insanlar yaşayır. Bu insanların keçmiş imperiyanın sərhədləri daxilində qalan doğmaları var. Onların başına bir iş gələndə istər-stəməz Türkiyədə də bunun təsirləri ortaya çıxır. Hazırda qardaş ölkədə yaşananlar çox üzücü hadisələrdir. Fəqət bunu normal qarşılamaq lazımdır. Hər bir ölkənin özünə görə bir çəkisi və hədəfləri var. Çəki və hədəf böyüdükcə ödənən bədəllər də çoxalır. Heç kəs bu bədəlləri ödəmədən öz həqiqi qiymətini ala bilməz. Türkiyə də layiq olduğu dəyərə qovuşmaq üçün bədəl ödəyir.

-Yəni hesab edirsiniz ki, ərəb bir kürdün başını kəsəndə bunun bədəlini Türkiyə ödəməlidir? Burda məntiq hardadır?

-Bilirsinizmi, beynəlxalq təsir gücünə görə dövlətlər bir neçə kataqoriyaya bölünür-super dövlətlər, böyük dövlətlər, regional dövlətlər, kiçik dövlətlər. Kiçik dövlətdən regional dövlətə çevrilmək üçün ətrafında olan ölkələrlə təmas halında olmalısan. Onun qayğılarıyla yaşamalı, dərdlərini çözmək üçün boynuna məsliyyət götürməlisən. Regional dövlətdən sonra böyük dövlət olmaq potensialı hədəfə çevrilir. Bu zaman dünyanın bir sıra ölkələrinin yükünün altına çiynini verməlisən. Super dövlət isə bütün dünyanın dərdiylə yüklənir. Türkiyə bir zamanlar kiçik dövlət idi. Ətrafında olan bütün ölkələrə qapısını bağlamış, bütün qonşularıyla problem yaşayırdı. Sovet təhlükəsi onu NATO-yla əməkdaşlığa getməyə məcbur etdi, bir növ regional qalxan rolunu üstlənməsini şərtləndirdi. Ətrafdakı ölkələrlə SSRİ arasında sipərə çevrildi. Bu öhdəlik onun qarşısında regional məsuliyyət yaratdı. SSRİ dağıldıqdan sonra Balkanlarda, Yaxın Şərqdə, Qafqazlarda baş verən hadisələr Türkiyənin daha böyük hədəflərini formalaşdırıdı və beləcə bu ölkə böyük dövlət olmaq mərhələsinə qədəm qoydu. Əslində Türkiyə bütün bu yüksəliş mərhələlərini də özbaşına keçmədi, sadəcə keçməyə məhkum idi. Əks halda özü kiçik dövlət kimi qalar və böyüklərin yeminə çevrilərdi. Bir də onun milli tərkibinin müxtəlif etnoslardan təşkil olunması bu cür yüksəlişini tələb edirdi. Qısası, Türkiyə bəzi regional və qlobal sifarişlərin, həmçinin daxili enerjisinin tələbləriylə bu yola atılıb və istər-istəməz də ayaqları yol daşlarına dəyir. İstənilən yola çıxdığın zaman ayağına daş-kəssəyin dəyməsini gözə almalısan. Əks halda oturduğun yerdə qalar və məhv olarsan. İki yüksəliş mərhələsinin arasında qalan Türkiyənin öz missiyasından boyun qaçırmaq şansı yoxdur. Sizin dediyiniz kimi bir ərəbin bir kürdü cəzalandırması yalnız bu ikisinin arasındakı məsələ ola bilməz. Regionda baş verənlərdən məsuliyyət daşıyan böyüklər var və bu dalaş onların da problemidir. Türkiyənin öz böyüklük missiyasını yerinə yetirməməsi ona bənzəyir ki, bir müəllim öz şagirdlərinin savaşdığını görüb qaçıb gizlənir, onların bir-birinə atdığı şillə “mənə dəyər”-deyib öz canını düşünür. Belə bir müəllimi nə şagirdlər sayar, nə də valideynlər. Regionun müəllimi kimi Türkiyə də üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirməlidir. Yoxsa etibarını itirər.

-Amma məsələ burasındadır ki, Yaxın Şərqin “böyük”ləri böyüklük etmirlər. Əksinə bu coğrafiyanın uşaqlarını savaşdıran da elə həmin “böyük”lərdir.

-Haqlısınız. Amma dünyanın dəyişilməyən bir qanunauyğunluğu var-böyük böyüklük etməyi bacardığı müddətcə böyük olur. Bunu bacarmayanda böyüklükdən düşür. Necə ki, bu gün taleyin böyük lütfkarlıqla böyüklük nəsib etdiyi ABŞ öz missiyasını yerinə yetirə, müxtəlif tərəflərə eyni gözlə baxa bilmədi. Nəticədə hara getdisə qan-qadayla rastlaşdı. Əvvəl özü qan tökdü. Sonra boğaza yığılan müstəmləkələr canlarıyla, qanlarıyla dirəniş göstərməyə başladılar. O öz avtoritar gücünü itirdikcə, boşluqdan yararlanan Rusiya kimi ölkələr özünü toparlaya bildi və yaranan boşluğu doldurmağa başladılar. Təsadüfu deyil ki, bir vaxtlar ayaq üstə dura bilməyən Rusiya indi onunla kəllə-kəlləyə gəlməyə çalışır. ABŞ öz ənənəvi siyasətindən kənara çəkilmədikcə bu proses daha da güclənəcək və gedişat onun daha artıq zəifləməsiylə nəticələnəcək.

-Siz doğrudanmı bu dediyinizə inanırsınız? Bu gün dünyanın ən möhtəşəm gücü ABŞ-dır. İqtisadiyyatıyla, hərbi qüdrətiylə, intellektual potensialıyla planetimizə hökm edən bir dövlət necə tənəzzül yaşaya bilər?

-Təbii ki yaşayar. Ümumiyyətlə tarix boyu mövcud olan bütün imperiyaların aqibətinə nəzər salanda görürük ki, onların hamısı özünün ən möhtəşəm çağlarında tənəzzül yaşayıblar. İnsanlığa hökm etmək ehtirası onların dünyaya yayılmağa təşviq etmiş və sonda məhvinə səbəb olmuşdur. Mən Süleyman peyğəmbərin hökm etdiyi imperiyanın hansı səbəbdən çökməsiylə maraqlananda təəccüblənmişdim. Vətəndaşlarının peyğəmbər kimi baxdığı Süleyman taxtı belə onun ölümündən sonra baş alıb gedən haqsızlıqlardan dolayı dağıldı. Haqsızlıq və yayılma strategiyası bir hakimiyyətin, istər kiçik dövlət, istərsə də imperiya olsun, ən böyük düşmənidir. Peyğəmbərin belə möhtəşəm hesab olunan imperiyası çökürsə, Corc Buşun, Obamanın Amerikası niyə dağılmasın?

-Bəs onun yerinə hansı qüvvələr çıxa bilər?

-Hər hansı qlobal hərəkətlənmələr istər-istəməz geopolitik balansı dəyişdirir. Hesab edirəm ki, təkqütblü dünyada avtoritar boşluq yarananda onun yerini iqtisadi, hərbi cəhətdən ona yaxın ölkələr alırlar. ABŞ-a iqtisadi cəhətdən olmasa da hərbi cəhətdən yaxın olan güclərdən biri Rusiyadır. Çin də yəqin ki, öz gücünü artıracaq və ön plana çıxacaq. Dünyada bundan sonra tək super güc olmayacaq. Çox qütblülük hökm sürəcək. Avropa ölkələrindən bəziləri də geopolitik balansda öz çəkilərini artıracaqlar. Super gücə çevrilməsə belə gücünü və təsir imkanlarını artıran ölkələrdən biri də Türkiyə olacaq. O regional gücdən böyük gücə çevriləcək. Sözsüz ki, Türkiyənin güc qazanmasıyla  biz də bir addım qabağa gedib Qafqazın aparıcı ölkələrindən birinə çevriləcəyik. Bu perspektiv rəsmi Ankaranın aktivliyindən və böhranı idarə etmək qabiliyyətindən asılı olacaq. Düzünü desəm, nə qədər tərəddüdlərimə səbəb olsa da Ərdoğan kimi ötkəm bir adamın indiki anda Türkiyəyə rəhbərlik etməsini ölkənin şansı hesab edirəm.

-Doğrudanmı? Halbuki bəzi status və yazılarınızdan sizi Ərdoğanın siyasətiylə razılaşmayan biri kimi tanıyırdım.

-Bayaq dedim axı, müəyyən tərəddüdlərim var. Güclü liderlər adətən vətəndaş iradəsini məhdudlaşdırırlar. Bütün diktaturalar da məhz güclü lider sindromundan yaranır. Bununla belə Türkiyənin indiki mərhələdə populist addımlar atmaq məcburiyyətində qalmayan güclü liderə ehtiyacı var. Düşünürəm ki, demokratik ənənələri mənimsəyən bu ölkə Ərdoğanın siyasi xarakterindən mənfi yöndə təsirlənməycək, bu çətin mərhələni daha asanlıqla həyata keçirə bilər.

-Bir sıra siyasətçilər belə hesab edirlər ki, Türkiyədə yaşanan bu iğtişaşların səbəbi hakimiyyətin uğursuz xarici siyasətiylə bağlıdır. Onların fikrincə, nəyin bahasına olursa-olsun, Əsəd rejimini yıxmaq istəyən rəsmi Ankara kimliyinə baxmadan müxalif qüvvələri silah-sursatla təmin etmiş, onun sosial bazasının Suriyaya keçməsinə izn vermişdir. İndi də beynəlxalq koalisiya İŞİD-i məhv etmək istədiyi bir zamanda müxtəlif bəhanələrlə buna mane olmaq istəyir.

-Hər bir dövlətin öz maraqlarından qaynaqlanan geopolitik siyasətləri var və olmalıdır da. Türkiyənin də yəqin ki, İŞİD və Bəşər rejimiylə bağlı müəyyən siyasəti mövcuddur. Bu siysasətin detallarını bəlkə heç Türkiyənin nazirləri də bilmirlər. Mənim bu siyasətə şərh verməyim yersiz olardı. Sadəcə onu demək istəyirəm ki, belə bir iddia ABŞ-ın vitse-prezidenti tərəfindən də dilə gətirilmişdi. Daha sonra Ərdoğanın sərt təpki göstərməsi nəticəsində Co Bayden üzr istədi. Sözsüz ki, bu üzr diplomatik nəzakətdən qaynaqlana və faktı təkzib etməyə bilər. Amma rəsmi Ankaranın ortaya qoyduğu mövqe var. Türkiyənin yeni baş naziri koalisiya güclərinin İŞİD planına dəstək verilməsinin şərtlərini açıqlayıb. Bu şərtlər kifayət qədər əsaslıdır. Baş nazir deyir ki,  koalisiya qüvvələrinin hadisəyə müdaxiləsi şərtinə yalnız İŞİD-in məhvi yox, həm də Əsəd rejiminin devrilməsi də daxil edilməlidir. Çünki vəziyyəti bu hala gətirən qeyri-demokratik rejimdir. Nə qədər ki bu rejim ayaqdadır, sadəcə İŞİD-ə qarşı mübarizə aparmaq bataqlığı qurutmadan ağcaqanad öldürməyə bənzəyəcək. Davudoğlu ona görə haqlıdır ki, Türkiyəylə Suriya iki qonşu ölkədir. Bölgədən çox-çox kənarda yerləşən ABŞ üçün coğrafiyanın problemləri əhəmiyyətsiz ola bilər. O, sadəcə İŞİD-i məhv etməklə işini tamamlamağı hədəfləyir. Halbuki, İŞİD yox olacaq, yerində başqa bir İŞİD törəyəcək. Lazımdır ki, məsələ kökündən həll olunsun. Belə görünür ki, ABŞ bunu istəmir. O, keçici tədbirlərlə vəziyyətdən çıxmaq istəyir. Türkiyə isə problemin kökündən həllində maraqlıdır.

-Niyə Amerika Bəşər Əsəd rejimini devirmək istəməsin? Bu zamana qədər onu devirməkdə israr edən Amerika deyildimi?

-Bunu bir neçə amillə izah etmək olar. Əvvəla, ABŞ uzun sürən Suriya konflikti zamanı gördü ki, Əsəd rejimi getsə, onun yerinə daha dəhşətli bir qüvvə gələcək. Bu qüvvənin sabah İsraillə necə yola gedəcəyi müəmmalıdır. Çünki İsrail öz militarist siyasətilə bütün müsəlman dünyasını bezdirib. Bu gün məzhəb savaşlarıyla onların başını aldatmaq olar. Məhzəb savaşları belə bölgədə ciddi narazılıqlar yaradır və İŞİD-in sosial bazası tükənir. Sabah qanı tökülən müsəlmanlar bu zülmü onların başına gətirənlərə qarşı birləşə bilərlər. Hədəf olaraq isə İsrail seçilər. Nəzarət olunmayan coğrafiya isə hər cür təxribatlara açıqdır. Üstəlik, İŞİD də get-gedə nəzarət çıxır. Odur ki, dövlət şüuru olmayan düşməndənsə dövlət ciddiyyəti olan düşmənə üstünlük verilən ABŞ İŞİD-ə qarşı Əsəd rejimiylə də müəyyən əməkdaşlığa getmək istəyir. Türkiyə də təbii olaraq bundan narahatdır. ABŞ-ın İŞİD-ə qarşı siyasətinin bir başqa hədəfi müsəlman dünyasından aldadılaraq buraya gətirilən müsəlmanların qırmaq olsa da onları tam məhv etməkdən söhbət getmir. Sadəcə Kobani qəsəbəsini İŞİD-çilərdən təmizləmək məqsədi güdülür. Mümkündür ki, Kobanidən uzaqlaşdırılan İŞİD-çilərin İraq və Suriyanın müxtəlif yerlərində hegemonluğuna şərait yaradılsın.

 Bəzən adamın ağlına belə bir fikir gəlir-sanki, beynəlxalq imperializm, başda ABŞ olmaqla, öz regional strategiyalarını qarantiya altına almaq üçün məkrli siyasət yürüdür. Müstəmləkə halına gətirilən bölgələrdə narazı kəsimi müxtəlif vasitələrlə özləri və müttəfiqləri tərəfindən yaradılan islamçı qüvvələrin ətrafında birləşdirib İraq və Suriyaya aparırlar. Onlar həmin coğrafiyadakı dövlət sərvətlərindən nəsibini almamış insanları qırır və bununla da həm bu ölkələrin narazılarını sıradan çıxarırlar, həm də özləri ABŞ-ın bombardımanlarının hədəfinə çevrilirlər.

Məşhur bir söz var, deyir, ən yaxşı narazı ölü narazıdır. Ona görə ki, narazı kütlə qurulan bütün düzənlərin ən böyük düşmənləri sayılırlar. Tarix boyu səltənətləri yıxıb yenisini quran da məhz bu kütlə olub. Bu kütlə yox olacağı təqdirdə yalnız imperializm öz regional dayaqlarını mühafizə edə bilər. Düşünürəm ki, Yaxın Şərqin hərbi poliqona çevrilməsinin başlıca məqsədi məhz budur.

-Deyirsiniz ki, Türkiyənin İŞİD-ə qarşı yaradılan beynəlxalq koalisiyaya qoşulmamasının anti-demokratik Suriyanı istəməməsidir. Bəs, həmin Türkiyə nə yaxşı anti-demokratik rəsmi Bakıyla hər cür əməkdaşlıq edir?

-Bunu mən yox, cənab Davudoğlu deyir. Onun bu barədə nə düşündüyünü bilmədiyimə görə sizin suala cavab verməkdə çətinlik çəkirəm.