“Ölüm vaxtı insan çəkisinin 21 qramını itirir - Deməli,xa0xa0ruhun çəkisi cəmi 21 qramdır?..”

xa0Elmi dildə “suisid” adlanan intihara Azərbaycan alim, sosioloq və hüquqşünaslarının baxışını araşdırarkən diqqətimizi xa0Beynəlxalq Hüquqşünaslar İttifaqının Vitse-prezidenti, Azərbaycan Respublikasının əməkxaddar hüquqşünası, hüquq elmləri doktoru, professor İlham Rəhimovun elmi redaktorluğu ilə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının müəllimi, hüquq elmləri doktoru,xa0professor Bəhram Zahidovunxa0 2012-ci ildə işıq üzü görmüş “İntihar” əsəri cəlb etdi.xa0Kitabda xa0sözügedənxa0 problem intihar fenomeninin tarixi və müasir vəziyyəti, intihar hallarının kriminoloji və sosioloji təhlili, intihar və ona oxşar əməllərin profilaktikası və s. aspektlərdən geniş təhlil olunur.xa0

"Əgər bu əsər bircə nəfər şəxsi öz yolundan - intihar etmək yolundan geri qaytara biləcəkdirsə, onda mən özümü xoşbəxt hesab edəcəyəm”.xa0Müəllif- professor Bəhram Zahidov kitabın ilk fəslinə epiqraf olaraq belə yazır...

xa0

xa0Moderator.azxa0müəllifin bu xoş niyyəti ilə həmrəy olmaqla mövzunun bəşəriyyət və xalqımız üçün kifayət qədər aktuallığını nəzərə alaraq “İntihar” əsərinin ən diqqətəlayiq və maraqlı məqamlarını oxucuların nəzərinə çatdırır:

xa0

(Əvvəli bu linkdə:xa0//www.moderator.az/news/258639.html)

1.3. İnsanın yaşamaq və ölmək hüququ

xa0

İnsan həyatı şəxsiyyət üçün mənəvi, ruhi, sosial və hüxadquxadqi nemətlərin ən vacibi və zəxadxadruri olanıdır. «Həyat» və «ölüm», «yaşamaq» və «ölmək» kimi fenomenlər bütün canlıxadlara mənxadsub və biri digərinə tamamilə əks olan, bununla belə həm də bir vəhdət təşkil edən ayrılmaz anlayışlar, həyat reallıqlaxadrıxaddır. Bu anlayışlar həyatın və ölümün mənasının dərk edilməsi, onunla bağlı ayrı-ayrı məsələlər üzrə zəruri meyarlaxadrın dəqiqxadləşdirilxadməsi üçün də son dərəcə vacibdir.

xa0

xa0Dünyada hazırda insan ömrünün orta hesabla 72 il təşkil etdiyi məlumdur. Dini kitablarda isə insan ömrü, zaman etibarı ilə İlahi dərgahında cəmi bir günə bərabər tutulur. Bu da onu göstərir ki, əslində bizə uzun gələn insan ömrü ani bir müddət təşkil edir. Bəşəri mənada insan ömrü, zaman etibarı ilə olduqca tez başa çatır və haqlı olaraq deyirlər ki, heç kəs yaşamaqdan doymur. Həyata gələn hər bir canlı ölümlə də həyatdan gedir. «Son ucu ölümlü dünya» deyən Dədə Qorqud nə qədər uzaqxadgörən və haqlı idi...

xa0

....Ölümün səbəbləri həddindən çox və rəngarəng ola bilər. Tədxadqiq edilən intihar və ya evtanaziya nəticəsində baş verən ölümlərin dəqiq müəyyən edilməsi istintaq və kompleks eksperxadtixadzaxadlar yolu ilə müəyyən edilə bilər...

xa0

Mövqeyimiz kifayət qədər fərqli olsa da, ümumiyyətlə hüquq ədəbiyyatında qeyd olunur ki, «ölmək hüququ – bu, insanın yaşamaq hüxadququ kimi, eyni təbii hüququdur. Evtanaxadziyaxadya isə insanın ölmək hüququnun rexadalixadzəsinin bir növü kimi baxmaq lazımdır»( Bir sıra müəlliflərin fikrincə, suisid və evxadtanaziya bu hüququn fərqli rexadalixadzə formaxadlaxadrıdır).

xa0

Qaxadnunxadverixadciliyə görə, şəxsin özünə qarşı törətdiyi suisid dekrixadmixadnalxadlaşxaddırılmışdır, evtaxadnaxadzixadya isə qadağan olunmuş və krimixadnalxadlaşdırılmışdır. Azərbaycan Resxadpublikası Cinayət Məxadcəlxadləxadsinin 135-ci maddəsinə görə evtanaziya, yəxadni xəstənin xahişi ilə onun ölümünü hər hansı vaxadsitə, yaxud hərəkətlə tezxadləşxaddirxadmə və ya onun həyatının davam etməsinə kömək edən süni tədbirləri dayandırma cixadnayət məsuxadliyyətinə səbəb olur.

xa0

xa0İnsanın yaşamaq hüququ dedikdə, insanın həyat və azadxadlıqxadlarının, toxadxadxunulmazlığının beynəlxalq və milli hüquq normaxadları ilə təminatlandırılmış təxadbii, ayxadrılmaz olaraq müdafiə edilxadməsi, onun üzərində sərəncam verilməsi imkanı baxadşa düşülür. Yaşamaq hüququ son dərəcə mürəkkəb quruluşu və məzmunu ilə fərqxadləxadnir. İctimai münasibətlərin heç də hamısı bu və ya digər dərəcədə yaşamaq hüxadququnun realizə olunması ilə bağlı deyilxaddir. Həmin ictimai münasibətlərin heç də hamısı qanunvericilik səviyyəsində lazımi qaydada tənzim edilməmişdir. Bu da öz növbəsində ictimai münasibətlərin həddən artıq çoxcəhətliliyi ilə əlaqədardır.

Zaman etibarilə yaşamaq hüququnun itirilməsi anının hüquqi cəhətdən müəyxadyənxadxadləşdirilməsi geniş diskussiyaya səbəb olan problemlərdən biridir. Buna görə də ölüm anının müəyyən edilməsi problemi bütün dövrlərdə kifayət qədər ciddi probxadlem olmuş və vaxtaşırı olaraq tədqiq edilmişdir. Bu, transplantoloxadgiya erasında xüxadsuxadxadsi aktuallıq kəsb edir. Məhz ölüm anında həm hüquqi, həm də tibbi-bioloji proxadseslər və nəticələr baş verir. Təbii ölüm özü olduqca mürəkkəb fizioloji bir proxadses olmaqla tibbi, bioloji, psixoloji, hüquqi, iqtisadi, siyasi və s. nəticələr doxadğurur. Qocaman tarixə ölümün baş verməsinin ən müxtəlif mexadyarxadları məlumdur.

Beləliklə, insanın yaşamaq və ölmək anının zaman meyaxadrıxadnın dəqiq müəyyən edilxadməsi obyektiv hüququ nəticələr çıxarxadmaq, qaxadnuni və ədalətli qərarlar qəbul edilməsi üçün son dərəcə vacibdir...

xa0

xa01.4. Ölüm növü kimi intihar fenomenin mahiyyəti

xa0

xa0

Məlumdur ki, ölüm orqanizmin həyat fəaliyyətinin gerixaddönməz şəkildə dayanması, canlı varlığın mövcudxadluğunun labüd şəkildə baş verən təbii sonu hesab olunur. Mors omnia solvit – ölüm bütün məsələləri həll edir.

Hind filosofu Svami Vivekananda (1863-1902) görə ölüm zəifliyin ifadə forxadmaxadsıdır. Zəiflik ölüm hesab olunur. Ölüm vaxadhid zaman ərzində poxadpulxadyasiyada ölən fərdlərin sayını göstərir. İncildə ölmüş adam güxadnahxaddan azad olunmuş kimi qəbul edilir. Obxadrazxadlı desək, insanın vücudunda olan ruhla cismin həyati müxadbaxadrizəsi ruhun azadlığa çıxması, cismin gərəksiz bir substansiya kimi torpağa tapşırılması ilə başa çatır. İslam dininə görə, ölüm haqq hesab edilir...

xa0

xa01907-ci ildə ABŞ-da ilk dəfə olaraq ölüm döşəyi hazırlayan həkimlər yaşayan insanla ölmüş insanın çəxadkisi arasında müqayisə apararkən ölüm vaxtı insanın öz çəkisinin 21 qramını itirdiyini müəyyən etdilər. Buna görə də ruhun çəkixadsinin cəmi 21 qram olduğu müddəası forxadmalaşmağa başladı...

xa0

xa0Bir insan kimi bizim borcumuz taleyixadmizə yazılmış ömrü mənalı və xeyirxah bir ömür kimi başa vurmağa yönəlməlidir. Laxadkin qəlbimizə qoyulmuş şeytan ruhu - nəfs, tamah, dünya malı, təəssüflə qeyd edilməxadlidir ki, bəzən insanı öz yolundan çıxarır və onu aldadıcı yola, günah yoluna istiqamətlənxaddirir. Buna görə də inxadsan həmişə öz əqlinin, zəkaxadsının diqtəsi ilə hərəkət etməli, şeyxadtaxadnın felinə uymamalı, mənalı və xeyirxah əməllərlə məşğul olmalıdır...

xa0

xa0Bəzi filosoflar fəlsəfənin əsas vəzifəsinin insanı ölümə hazırlamaqda görürlər. Müdriklərin dediyi kimi, həyata gəlxadmək nə qədər rəngarəngdirsə, hər bir fərdin ölümü də özünəməxsus səxadciyxadyəvi xüsusiyyətləri ilə fərqlidir. Ölümün bir çox növləri vardır: qəsdən adam öldürmə; intihar; təbii ölüm və s. Ölümün üsulları isə saysız-hesabsızdır. Bunlarla yanaşı, təcxadrüxadbədə zəhərxadli hörümçəyi udmaq, fıstıq ağacı ilə nəfəs borusunutıxamaq, məngənə vasitəsi ilə boyunu qırmaq, daxadmara zəhərli maye yeritxadmək, başı ağır dəmir parçasının altına qoymaq, başa çəkiclə mismar vurmaq və s. kimi intihar etxadmək üsulları da vardır.

Avstriyada intihar etmək istəyən qoca bunu öz baxadşına mismar çalxadmaqla, Almaniyada özünü iki yerə bölməklə, Polşada uğursuz sevgi macərası yaxadşaxadyan qızcığazın çoxlu dəxadmir məmulatlarını, şüşə parçasını, məixadşət əşyalarını udmaqla inxadtixadhar arzularını yexadrinə yetirməsinə dair məlumatlar vardır. Göxadxadxadrünxaddüyü kimi ölüxadmün, onun bir növü olan intiharın çoxxadsaylı icra edilmə, həyata kexadçirmə üsulları vardır...

xa0

xa0Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 120.1 madxaddəsində qəsdən adam öldürməyə ilk dəfə olaraq anlayış vexadrilxadxadmişdir. Orada göstərilmişdir ki, qəsdən adam öldürmə insaxadnın həyatdan qəsdən məhrum edilməsində ifadə olunan əməlxaddir. Buna çox vaxt sadə ölüm də deyilir. Adam öldürmə anlayışı insanın doğulması və ölməsi ilə bilavasitə bağlı olan tibbi və hüquqi anlayışlardır. İnsan həyatı onun doğulması ilə, uşağın ana bətnindən ayrılması ilə müşayiət olunan fizioloji doğumla başlanır. İnsanın ölümü isə fizioloji və patoloji kliniki və bioxadloji formalarda ola bilər. Fizioloji ölüm insan orqanizxadminin son dərəcə qocalması nəticəsində təbii inkişafın sonu, yekunu olaxadraq baş verir. Bu zaman madxaddələr mübaxaddiləxadsinin fasixadləsiz baş verməsi sona çatır, həyat prosesləri tədricən sönür və ölüm baş verir. Bu bir bioloji varlıq olaraq insanın heç bir xarici təsir olmadan, öz təbii inkixadşaxadfının sonu kimi təzahür edir. Patoloji ölüm isə bioloji varlıq kimi insana kənardan edilən müxtəlif təsirlər – zorakılıq, xəstəlik, dərman vasitələxadrixadnin təsiri, zəhərxadlənxadmə və s. nəticəxadsinxaddə baş verir. Bu zaman paxadtoxadloji ölüm – ürəyin döyünməsinin, qan dövranının, nəfəs alıb-vermə prosesinin dayanması, mərxadkəxadzi sinir sisteminin öz funkxadsiyasını itirxadməsi, uzunsov beyixadnin fəaliyyətini dayanxaddırması anında baş verir və bununla da insan ölmüş hesab edilir.

xa0

xa0İnsan ölümünün anlaqlı şəxsin öz iradəsi ilə, şüurlu surətxaddə, qəsdən baş verməsi intihar hesab edilir. Bu söz ərəb mənxadşəli «nahr» sözündən yaranmaqla, «qurban» mənasını vexadrir. Sağalxadmaz və ağır xəstəliyə düşmüş insanların dözülməz ağxadrıxadlardan xilas olmaq üçün, öz istəyi ilə ölüm yolunu seçməsi də intihar hesab oluna bilər. Sadəcə olaraq, belə əməllərin başa çatxaddırılxadması başqa şəxslərin köməyi ilə həyata keçirilir. Buna isə elmi-ədəxadbiyyatda «rahat ölüm» mənasını ifadə edən «evtaxadnaxadziya» deyilir.

xa0

xa0İntihar fenomeni - özünüöldürmə adamöldürmədən, qətlxaddən onunla fərqlənir ki, qətl özgə şəxsin insanı fəal hərəxadkətləri ilə qəsdən, həyatdan məhrum etmədirsə, inxadtihar insanın özü-özünü həyatdan məhrum etməsidir. Diferentia specifica - fərqxadləndirici əlamət, xarakterik xüsusiyyət. İntihar etmədə də, qəsdin obxadxadyekxadti qismində insan həyatı çıxış edir. Lakin adamölxaddürxadmədən fərqli olaraq, inxadtixadhar etmə zamanı zərərçəkmiş şəxs və cinayəti törədən subyekt eyni şəxslər olurlar. İntihar – bu, insanın özünə qarşı, şüurlu surətdə, ani olaraq qəsdən törəxaddilən əməlidir.Zərərçəkmiş şəxsin ehtiyatsızlıqdan özü-özünü ölxadxaddürməsini intihara aid etmək olmaz. Bu, hər şeyxaddən əvvəl, «bədbəxt hadisə», səhlənxadkarxadlıqdan ölüm kimi qiyxadmətləndirilə bilər...

xa0

xa0Özünə ölüm arzu etməyən subyekt zahirən intihara bənxadzər uydurma hərəkətlər edir. Məsələn, uksus sirkəsini içmək, az dozada zəhərli maddə qəbul etmək və s. buna nümunə ola bilər. İnsan əhəmiyyət vermədiyi hallarda da bədbəxt hadisə onun həxadyatının itirilməsinə səbəb ola bilər. Bu cür hərəkətlər, adətən özüxadnü həyatdan məhrum etmək məqsədini güdmür, özünə diqxadqəti cəlb etmək, yaxud «özünün haqlı olduğunu sübuta yetirxadmək», nəyəsə, nail olmaq qabiliyyətinə malik olxadduxadğunu nümaxadyiş etdirmək istəyərkən belə hadisələr baş verir. Bu zaman ölüxadmün baş verməsi, intihar hesab olunmur və həmin vəziyyətlərdə özünü ehtiyatsızlıqdan öldürmə hadisəsi, bədbəxt hadisə baş verir...

İnsan həyatı o qədər dəyərli nemətdir ki, fikrimizcə, heç bir insan əslində intihara laqeyd qala bilməz. İntihar elə bir addımdır ki, insan belə addımı xüsusi, ekstremal vəziyxadyətxadlərdə, ölmək istəməsi haqqında nəticəyə gəldiyi vaxtlarda atır və məhz bu məqsədi reallaşdırmaq üçün intihar hərəkətini edir. Əgər hərəxadkətlər yalnız həyat üçün, risklə əlaqədar edilirsə və şəxs sağ qalmaq ümidini hələ sona qədər itirmirsə, belə hərəkətləri intihar kimi qiymətxadlənxaddirxadmək ciddi tədqiqatlar tələb edir. İntihar zamanı özünü həyatdan məhrum etməyə yönələn hərəkətlərlə, haxadxadbelə hərəkətsizliklərlə meydana çıxmış nəxadxadtixadcəxadlər arasında səbəbli əlaqənin olxadması olduqca vacibxaddir. xa0İstənilən anlaqlı şəxs özünü şüurlu və könülxadlü surətdə həyatdan məhrum edə bilər. Ağır psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxslərin özlərini həyatdan məhrum etməsi inxadtixadhaxadrın klassik formasıdır. Xərçəng, QİÇS və ürək xəstəxadləxadrində intiharetmə ehtimalı normal insanlara nisbətən ən azı iki dəfə çox olur...

xa0

(Davamı var)

xa0

xa0

Qeyd: İstifadə edilmiş 337 mənbə kitabın sonunda göstərilir.

xa0

xa0

Təqdim etdi: Sultan Laçın